บทที่ 2 ความสัมพันธ์ระหว่างดิน นํ้า และพืช (Soil-Water-Plant Relationships)
บทนำน. 36
ในเรื่องความสัมพันธ์ระหว่างดิน นํ้า และพืช นี้ จะได้อธิบายถึงคุณสมบัติทางกายภาพของดินและพืชที่มีผลต่อการเคลื่อนที่ของนํ้าในดิน สามารถอุ้มนํ้าตลอดจนการที่พืชดูดนํ้าจากดิน ความรู้เกี่ยวกับความสัมพันธ์เหล่านี้ จะเป็นพื้นฐานเบื้องต้นในการพิจารณาวางแผนออกแบบ และบริหารงานส่งนํ้าชลประทานในแปลงเพาะปลูกให้มีประสิทธิภาพดีขึ้น
2.1 ความจำเป็นต้องมีการชลประทานน. 36
เป็นที่ทราบกันทั่วไปว่า องค์ประกอบสำคัญของการเพาะปลูกมีอยู่ 4 อย่างด้วยกัน คือ ดิน นํ้า พืชและพลังงานแสงแดด การที่พืชจะเจริญเติบโตงออกงามได้จะต้องปลูกอยู่ในดินที่ มีแร่ธาตุอาหารสมบูรณ์ มีความชุ่มชื้นพอเหมาะ มีอากาศและแสงแดดมาเป็นพลังงานในการเปลี่ยนแปลงแร่ธาตุให้เป็นอาหารที่จะนำไปใช้ในการเจริญเติบโตต่อไป
องค์ประกอบทั้ง 4 นี้ นอกจากพันธุ์พืชแล้วล้วนแต่ขึ้นอยู่กับธรรมชาติทั้งนั้นซึ่งหมายความว่าเรามิอาจจะบังคับหรือเปลี่ยนแปลงสภาพได้ตามความพอใจ เราสามารถทำได้อย่างมากก็เป็นการปรับปรุงหรือเพิ่มเติมเสริมให้มีสภาพดีขึ้นเท่านั้น ตัวอย่างเช่น ดิน คุณสมบัติทางฟิสิกส์และเคมีของดินในแต่ละท้องที่นั้นถูกกำหนดโดยธรรมชาติ จะเปลี่ยนแปลงดินเหนียวให้เป็นดินทรายไม่ได้แต่เราสามารถเพิ่มอินทรียวัตถุให้กับดินเพื่อปรับปรุงโครงสร้างของดินให้ดีขึ้นได้ พลังงานแสงแดดก็เช่นกัน พื้นที่ใดจะได้รับแสงแดดมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับที่ตั้งทางภูมิศาสตร์ของพื้นที่นั้น การจะขยายเวลากลางวันให้นานขึ้นนั้นทำไม่ได้ในพื้นที่แปลงใหญ่ แต่พอจะทำได้สำหรับเรือนเพาะชำเท่านั้น นํ้าฝนนั้นตกตามฤดูกาล แต่โดยทั่วไปแล้วมักจะตกไม่สมํ่าเสมอตลอดฤดูและปริมาณที่ตกก็ไม่เท่ากันในทุกปี ซํ้าการกระจายของฝนยังไม่ทั่วถึงพื้นที่ ฉะนั้นนํ้าฝนจึงมักจะไม่พอเหมาะแก่การเจริญงอกงามของพืชในเขตเกษตรนํ้าฝน (Rainfed Agriculture) ถ้าหากว่าพื้นที่เพาะปลูกนั้นมีฝนตกสมํ่าเสมอดีและมีประสิทธิภาพพอก็ไม่จำเป็นจะต้องจัดหานํ้ามาเพิ่มเติมอีก แต่ถ้าฝนตกไม่แน่นอน เช่น มีการทิ้งช่วงนาน ๆ และบ่อยครั้ง การจัดหานํ้ามาช่วยในช่วงระยะเวลาดังกล่าวก็จะช่วยให้พืชสามารถเจริญงอกงามต่อไปตามปกติ และจะไม่มีผลกระทบต่อผลผลิต
นอกจากนี้ถ้าหากไม่มีการชลประทานแล้วชาวนาก็จะไม่สามารถปลูกพืชนอกฤดูฝนได้ การชลประทานจึงนับว่าเป็นสิ่งจำเป็นเพราะผลผลิตจะเพิ่มขึ้น คุณภาพจะดีและทำให้ผลผลิตคงที่ ก็เมื่อมีการชลประทานช่วย กล่าวคือ
(1) การชลประทานเป็นหลักประกันได้ว่าพืชจะมีนํ้าพอเพียงกับความต้องการอยู่ตลอดเวลา
(2) การชลประทานช่วยให้สามารถเพิ่มจำนวนต้นพืชต่อไร่ได้มากขึ้น
(3) การชลประทานช่วยให้สามารถใช้ปุ๋ยได้อย่างมีประสิทธิภาพ(4) ทำให้สามารถปลูกพืชพันธ์ใหม่ ๆ ที่ได้รับการปรับปรุงเพื่อให้คุณภาพของผลผลิตดีขึ้น(5) ทำให้สามารถปลูกพืชให้ผลกำไรตอบแทนสูง(6) ทำให้การเพาะปลูก เช่น การตกกล้า การปักดำ และการเก็บเกี่ยวได้เสร็จตามแผนการผลิตและ
ความต้องการของตลาด(7) ทำให้สามารถปลูกพืชหมุนเวียนกันได้ทุกฤดูกาลหรือตลอดทั้งปี(8) ทำให้สามารถขยายพื้นที่เพาะปลูกให้ได้ประโยชน์มากขึ้น(9) สามารถป้องกันวัชพืช(10) ช่วยชำระล้างความเค็มของดินหรือถ้าจะแยกความแตกต่างระหว่างการเพาะปลูกที่อาศัยการชลประทานกับการเพาะปลูกที่ไม่อาศัยการชลประทานให้เห็นข้อแตกต่างกันได้ดังตารางที่ 2.1
การชลประทาน
อย่างไรก็ตามต้องขอกล่าวเน้นไว้ที่นี้ว่า การจัดหานํ้ามาเพื่อวัตถุประสงค์นี้ ควรทำต่อเมื่อผลประโยชน์ที่จะได้รับเพิ่มขึ้นคุ้มกับค่าลงทุนเท่านั้น ดังนั้นก่อนตัดสินใจลงทุนจัดหานํ้ามาเพื่อการชลประทานควรจะได้พิจารณาจากหัวข้อดังต่อไปนี้เสียก่อน คือ
(1) เมื่อมีการชลประทานแล้ว ปริมาณและคุณภาพของผลผลิตจะเพิ่มขึ้นมากน้อยเพียงใด(2) จะต้องมีวิธีการอื่นใดอีกที่จะช่วยให้การชลประทานนั้นเกิดประโยชน์อย่างแท้จริง เช่น จะต้อง
ใช้ปุ๋ยมากขึ้นเพื่อจะได้ปลูกพืชต่อไร่มากขึ้น และจะต้องใช้เงินเพื่อการนี้เท่าไร(3) จะต้องการนํ้ามาทำการชลประทานในระยะเวลาต่าง ๆ เท่าไร และจะหานํ้านั้นได้จากไหน(4) จะเลือกใช้การชลประทานแบบใด และจะต้องเสียค่าลงทุนเท่าใด
เมื่อเปรียบเทียบค่าลงทุนทั้งหมดกับผลประโยชน์ที่จะได้รับเพิ่มขึ้นจากการมีชลประทาน ถ้าหากไม่คุ้มก็ไม่ควรมีการชลประทาน และการชลประทานก็เป็นเพียงส่วนประกอบหนึ่งที่ช่วยให้การเพาะปลูกมีผลดีทั้งในทางปริมาณและคุณภาพอย่างสมํ่าเสมอตลอดไป
2.2 คุณสมบัติทางกายภาพของดินน. 38
ดินมีคุณสมบัติที่สำคัญหลายประการ ซึ่งมีผลต่อการเจริญเติบโตและผลผลิตของพืช โดยเฉพาะคุณสมบัติทางกายภาพซึ่งค่อนข้างจะคงที่ และสามารถสังเกตตรวจสอบได้จากภายนอกโดยไม่จำเป็นต้องคำนึงส่วนประกอบทางเคมี ในที่นี้จะกล่าวเฉพาะคุณสมบัติที่สำคัญเกี่ยวข้องกับการให้นํ้าชลประทานโดยตรงเท่านั้น อันได้แก่ลักษณะเนื้อดิน (Soil Texture) โครงสร้างของดิน (Soil Structure) และความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน (Apparent Specific Gravity, As) หรือความหนาแน่นรวม (Bulk Density) และความพรุนของดิน (Porosity, n) เป็นต้น
คุณสมบัติต่าง ๆ ทางกายภาพของดินมีความเกี่ยวพันกับการเติบโตของพืช ซึ่งดินที่มีความอุดมด้วยแร่ธาตุอาหารพืชนั้น ไม่จำเป็นต้องเป็นดินที่ให้ผลผลิตสูงแก่พืชผลที่ปลูกเสมอไป นอกจากว่าดินนั้น ๆ จะมีคุณสมบัติต่าง ๆ ทางกายภาพเหมาะสมกับความต้องการของพืชควบคู่กันไปกับความอุดมด้วยธาตุอาหารของพืช เช่น ดินบางชนิด อาจมีธาตุอาหารที่จำเป็นต่อการยังชีพของพืชอย่างครบถ้วนและเพียงพอกับความต้องการของพืช แต่ถ้าดินนั้นจับกันเป็นก้อนแข็งจนต้นกล้าของเมล็ดพืชที่ปลูกไม่อาจงอกโผล่พ้นผิวดินขึ้นมาได้ง่าย และรากของต้นที่โผล่พ้นผิวดินก็ได้รับความลำบากในการไชชอนไปในดินเพื่อหานํ้า และอาหารไปเลี้ยงลำต้น พืชที่ขึ้นอยู่บนดินนั้น ๆ ย่อมไม่อาจเติบโตและให้ผลผลิตได้ดีเท่าที่ควร เพราะสมบัติทางกายภาพไม่เหมาะสมของดินเป็นตัวจำกัดไม่ให้พืชใช้ประโยชน์จากธาตุอาหารที่มีอยู่ได้เต็มที่ ดังนั้นควรทำความเข้าใจกับคุณสมบัติที่สำคัญ ๆ ของดินเสียก่อน
เนื้อดิน(Soil Texture) เป็นคุณลักษณะของดินที่บ่งถึงความหมาย หรือความละเอียดของดิน เนื้อดินจะหยาบหรือละเอียดนั้น เราใช้ช่วงขนาดของอนุภาคปฐมภูมิของดินเป็นตัวกำหนด
ดินส่วนใหญ่ประกอบด้วยส่วนผสมระหว่างอนุภาคปฐมภูมิหลัก 3 ชนิด อันได้แก่ อนุภาคของทราย(Sand) ซึ่งมีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 0.05 มม. ตะกอนทราย (Silt) ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 0.002-0.05 มม.และดินเหนียว (Clay) ขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 0.002 มม. สำหรับดินที่มีอนุภาคของทรายเป็นส่วนประกอบมากกว่าเรียกว่า ดินเนื้อหยาบ อนุภาคของทราย ตะกอนทราย และดินเหนียวเป็นส่วนประกอบอย่างละเท่า ๆกัน เรียกว่า ดินเนื้อร่วน หรือดินเนื้อปานกลาง เนื้อดินจึงอาจแบ่งหยาบ ๆ ได้เป็น 3 ประเภทใหญ่ ๆ ดังกล่าว
นอกจากนี้ยังนิยมจำแนกประเภทของเนื้อดินโดยละเอียดตามมาตรฐานสากลอีก ทำได้โดยนำดินที่ต้องการจะทราบไปวิเคราะห์แยกหาส่วนประกอบของอนุภาคปฐมภูมิอันได้แก่ อนุภาคทราย ตะกอนทรายและดินเหนียวว่ามีอย่างละกี่เปอร์เซ็นต์ โดยนํ้าหนัก ซึ่งผลรวมจะต้องเท่ากับ 100 เปอร์เซ็นต์เสมอ แล้วนำผลที่ได้ไปเทียบกับไดอะแกรมสามเหลี่ยมมาตรฐานในรูปที่ 1 ก็จะทราบว่า เป็นเนื้อดินประเภทใด
ในทางปฏิบัติ การจำแนกเนื้อดินอย่างหยาบ ๆ อาจจะทำได้โดยการพิจารณาจากลักษณะและความรู้สึกสัมผัสของดิน ซึ่งถ้าหากผู้สังเกตมีประสบการณ์พอสมควร ก็สามารถบอกชื่อดินกลุ่มใหญ่ ๆ ได้ถูกต้อง ลักษณะและความรู้สึกสัมผัสของดินกลุ่มที่สำคัญ ๆ มีดังต่อไปนี้
ดินทราย(Sand) เป็นดินที่ประกอบด้วยทรายมากกว่า 85 เปอร์เซ็นต์ จึงมีลักษณะหลวมตัวและแยกกันเป็นเม็ด ๆ ทรายแต่ละเม็ดสามารถมองเห็นและสัมผัสได้โดยง่ายเมื่อใช้มือบีบขณะแห้งแล้วคลายออก ทรายจะร่วนหล่นแยกออกจากกัน ถ้าบีบกดเมื่อเปียกชื้นทรายจะจับเป็นก้อนแต่จะแตกออกเมื่อจับต้อง
ดินร่วนปนทราย(Sandy Loam) เป็นดินที่ประกอบด้วยทรายมากกว่า 50 % แต่มีตะกอนทรายและดินเหนียวปนอยู่ พอที่จะทำให้จับตัวกันเป็นก้อนได้บ้าง ทรายแต่ละเม็ดจะสามารถมองเห็นและสัมผัสได้ ถ้าบีบไว้ในมือเมื่อชื้นจะจับตัวเป็นก้อนแข็งและไม่แตกเมื่อใช้นิ้วกดเบา ๆ
ดินร่วน (Loam)เป็นดินที่มีส่วนผสมของทราย ตะกอนทราย และดินเหนียว ในอัตราส่วนอย่างละพอ ๆ กัน มีลักษณะอ่อนนิ่มเมื่อจับ แต่พอจะสังเกตได้ว่ามีความหยาบกระด้างของทรายอยู่บ้าง เมื่อเปียกจะเหนียวเล็กน้อย ถ้าทำให้แน่นในเมื่อขณะที่แห้งจะเป็นก้อนและไม่แตกเมื่อใช้นิ้วกดเบา ๆ แต่ถ้าทำให้แน่นในขณะที่ดินเปียกจะเป็นก้อนแข็งไม่แตก
ดินร่วนปนตะกอนทราย(Silt Loam) เป็นดินที่ประกอบด้วยตะกอนทรายมากกว่า 50 เปอร์เซ็นต์ มีทรายละเอียดปนอยู่เป็นจำนวนปานกลาง และมีดินเหนียวปนอยู่จำนวนเล็กน้อยเท่านั้น เมื่อแห้งมักจะจับตัวเป็นก้อน แต่ก้อนดินเหล่านี้สามารถจะทำให้แตกได้ง่าย เมื่อบดขยี้จะรู้สึกอ่อนนุ่มเหมือนแป้ง ไม่ว่าจะแห้งหรือปียกดินมักจะจับตัวเป็นก้อน ซึ่งหยิบจับได้โดยไม่แตกหัก
ดินร่วนปนดินเหนียว(Clay Loam) เป็นดินที่มีเนื้อละเอียดเป็นก้อนหรือแผ่น ซึ่งมักจะแข็งเมื่อแห้งเมื่อใช้นิ้วจี้ดูจะเป็นแผ่นบาง ๆ ซึ่งแตกได้ง่าย เนื้อดินเปียกจะจับตัวเป็นก้อนซึ่งจะต้องถือเบา ๆ เมื่อคลึงจะไม่แตกเป็นผง และจะกลายเป็นก้อนที่อัดตัวแน่น
ดินเหนียว(Clay) เป็นดินที่มีเนื้อละเอียด ซึ่งส่วนมากเมื่อแห้งมักจะจับตัวเป็นแผ่นหรือก้อนแข็ง เมื่อทำให้เปียกจะปั้นเป็นก้อนได้ และมักจะมีลักษณะเหนียว เมื่อใช้นิ้วจี้ดูจะเป็นแผ่นยืดหยุ่น
เช่น สมมติว่าการจากการวิเคราะห์ดินก้อนหนึ่ง มีอนุภาคทราย 50 % ตะกอนทราย 30 % ดินเหนียว20 % จากรูปที่ 2.1 ก็จะบอกได้ว่าดินก้อนนั้นเป็นดินร่วน (Loam)
ดินเนื้อละเอียดโดยปกติเมื่อแห้งจะจับกันเป็นก้อนที่แข็งแกร่งและเมื่อเปียกจะเหนียวเหนอะหนะต้องใช้แรงงานมากในการไถ คราด หรือพรวนดิน จึงนิยมเรียกดินจำพวกนี้อีกอย่างว่า Heavy Soil ในทางตรงกันข้าม ดินเนื้อหยาบโดยปกติเป็นดินที่ไถ คราด หรือพรวนง่าย เพราะไม่จับกันเป็นก้อนแข็งแกร่งและไม่เหนียวเหนอะหนะ จึงนิยมเรียกอีกอย่างหนึ่งว่า Light Soil ฉะนั้น คำว่า Heavy และ Light มิได้บ่งถึงนํ้าหนักดินแต่อย่างใด
อย่างไรก็ตามควรจะต้องทราบลักษณะของเนื้อดินชั้นต่าง ๆ ในเขตรากพืช เพราะลักษณะเนื้อดินมีอิทธิพลอย่างมากต่อปริมาณนํ้าที่จะอุ้มเอาไว้สำหรับให้พืชใช้ และอัตราการไหลซึมของนํ้าลงในดิน เป็นต้นดินที่ประกอบด้วยเม็ดดินขนาดใหญ่หรือดินเนื้อหยาบ เช่น ดินทรายจะมีคุณสมบัติให้นํ้าซึมผ่านได้ง่าย มีการระบายนํ้าดี แต่อุ้มนํ้าไว้ได้น้อย ในทางตรงกันข้าม ดินเนื้อละเอียด เช่น ดินเหนียว ซึ่งประกอบด้วยอนุภาคขนาดเล็กจะอุ้มนํ้าไว้ได้มาก แต่การระบายนํ้าและถ่ายเทอากาศไม่ดี ดูรูปที่ 2.2 นี่เป็นข้ออธิบายอย่าง
หนึ่งว่าดินที่มีเนื้อขนาดปานกลางจะเหมาะสำหรับการปลูกพืชมากกว่าดินเนื้อละเอียด ถึงแม้ว่าดินเนื้อละเอียดจะเก็บนํ้าไว้ได้ดีกว่าก็ตาม
โครงสร้างของดิน(Soil Structure) หมายถึงคุณสมบัติของดินที่เกี่ยวข้องกับการจัดเรียงตัว และเกาะกันระหว่างเม็ดดินเป็นก้อนดิน โครงสร้างของดินกำหนดจากรูปร่าง ขนาด และความคงทนต่อการแตกแยกของเม็ดดิน โครงสร้างของดินมีอิทธิพลต่อการชลประทาน และการกสิกรรมอย่างยิ่ง เพราะโครงสร้างของดินจะมีผลต่อการเคลื่อนที่ของนํ้าและอากาศภายในดิน อัตราการซึมของนํ้าลงในดิน ตลอดจนการแผ่กระจายของรากพืช ฉะนั้น ควรมีการปรับปรุงโครงสร้างของดินในเขตรากพืชด้วย การเขตกรรมอยู่เสมอ ๆ
ประเภทของโครงสร้างของดิน ดูรูปที่ 2.3 เมื่อพิจารณาตามลักษณะรูปร่างของเม็ดดิน หรือหน่วยโครงสร้างของดิน อาจจำแนกโครงสร้างออกได้เป็น 4 ประเภท คือ
(1) โครงสร้างที่มีลักษณะเป็นก้อนเหลี่ยม มีความกว้าง ความยาว และความหนา ไล่เลี่ยกัน
โครงสร้างแบบนี้นํ้าซึมได้ด้วยอัตราปานกลาง
(2) โครงสร้างที่มีลักษณะเป็นแผ่นในแนวราบ มีความยาว และความกว้างเป็นหลายเท่าของความ
หนา โครงสร้างแบบนี้นํ้าซึมได้ช้า
(3) โครงสร้างมีลักษณะเป็นเม็ดคล้ายทรงกลม เป็นโครงสร้างที่เหมาะสมกับการเพาะปลูกมากกว่า
โครงสร้างแบบอื่น ๆ
(4) โครงสร้างที่มีลักษณะเป็นแห่งตั้งในแนวดิ่ง คือมีความหนา เป็นหลายเท่าของความกว้าง และ
ความยาว นํ้าซึมได้เร็ว
ความถ่วงจำเพาะปรากฏ (Apparent specific Gravity, As) เป็นคุณสมบัติของดินที่สำคัญมากอย่างหนึ่ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อต้องการจะหาปริมาณนํ้าที่จะให้แก่พืชเพราะเป็นเครื่องแสดงถึงความสามารถของดินที่สามารถอุ้มนํ้าชลประทานไว้ได้มากหรือน้อยอย่างหนึ่ง ค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏนี้หาได้จาก
Ws = นํ้าหนักของดินแห้ง
V = ปริมาตรของดินทั้งก้อน ซึ่งเท่ากับปริมาตรของอากาศ (Va)
(Va) + ปริมาตรนํ้า (Vw) + ปริมาตรของเม็ดดิน (Vs)
γW = ความหนาแน่นของนํ้าซึ่งมีค่าเท่ากับ 1 กรัมต่อลูกบาศก์
เซนติเมตร หรือ 62.4 ปอนด์ต่อลูกบาศก์ฟุต
ค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏนี้ บางครั้งก็ใช้เป็นค่าความหนาแน่นรวมของดิน (Bulk Density, DB) โดยที่ค่าความหนาแน่นรวมของดิน หมายถึง อัตราส่วนระหว่างนํ้าหนักของดินแห้ง ต่อปริมาตรของดินทั้งก้อน
จากสมการจะเห็นว่าเมื่อใช้หน่วยในระบบเมตริก คือนํ้าหนักเป็นกรัม ปริมาตรเป็นลุกบาศก์เซนติเมตร และความหนาแน่นของนํ้าเท่ากับ 1 กรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร ค่าตัวเลขของความถ่วงจำเพาะปรากฏกับค่าความหนาแน่นรวม จะเป็นตัวเลขเดียวกัน ต่างกันที่ค่าความถ่วงจำเพาะไม่มีหน่วยแต่ความหนาแน่นรวมมีหน่วยเป็นกรัมต่อลูกบาศก์เซนติเมตร
การหาค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏของดินหรือความหนาแน่นของดินจะหาได้โดยใช้เครื่องมือที่เรียกว่า Soil Core Sampler ดังแสดงในรูปที่ 2.5 เครื่องมือนี้ใช้เก็บตัวอย่างดินแบบไม่ให้กระทบกระเทือนต่อโครงสร้างของดิน ส่วนปลายที่ใช้ตัดดิน (Cutting Tips) มี 2 แบบ คือ แบบใบมีด (หมายเลข 7) ใช้สำหรับดินอ่อนและดินแบบลิ่ม (หมายเลข 8) ใช้สำหรับดินแข็ง
ในขั้นแรกก่อนที่จะลงมือเก็บตัวอย่างดินจะต้องทำการวัดปริมาตรและชั่งนํ้าหนัก วงแหวน(หมายเลข 11) ที่ใช้ในการเก็บตัวอย่างดินเสียก่อน แล้วจึงนำเครื่องมือดังกล่าวไปตอกลงในดิน โดยใช้ค้อน(หมายเลข 13) ตรงบริเวณและความลึกที่ต้องการจุดที่จะเก็บตัวอย่างดินควรจะมีลักษณะเป็นตัวแทนของดินในแปลงทั้งหมด การเก็บตัวอย่างดินแต่ละครั้งไม่ควรเก็บน้อยกว่า 5 จุด เพื่อจะได้นำมาเฉลี่ยหาค่าที่ถูกต้องเมื่อเก็บตัวอย่างดินได้แล้วให้ใช้เครื่องดันที่เรียกว่า Core Extractor (หมายเลข 15) ดันวงแหวนออกจากกระบอกเก็บตัวอย่างดินและใช้มีดปาดดินให้มีปริมาตรพอดีกับวงแหวนแล้วจึงนำไปอบที่อุณหภูมิ 105องศาเซลเซียส เป็นเวลาไม่น้อยกว่า 24 ชั่วโมง นำเอาออกมาชั่งหานํ้าหนักของดินแห้ง (Ws) แล้วจึงทำการคำนวณหาความถ่วงจำเพาะปรากฏตามสมการที่ 2.1 หรือความหนาแน่นรวมจากสมการที่ 2.2
ตัวอย่างที่ 2.1 ในการเก็บตัวอย่างดินเพื่อหาความถ่วงจำเพาะปรากฏของดินมีข้อมูลดังต่อไปนี้
ขนาดวงแหวน : เส้นผ่าศูนย์กลาง 5.5 เซนติเมตร สูง 6 เซนติเมตรนํ้าหนักวงแหวนและกระป๋องเก็บตัวอย่าง 45 กรัมนํ้าหนักดินแห้งหลังอบรวมนํ้าหนักวงแหวนและกระป๋องเก็บตัวอย่าง 250 กรัม
ค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏของดินในพื้นที่เพาะปลูกทั่ว ๆ ไปจะมีค่าน้อยที่สุดที่ผิวดินเนื่องจากดินโปร่งและมีอินทรียวัตถุมาก ค่าดังกล่าวนี้จะเพิ่มขึ้นเมื่อตํ่าจากผิวดินมากขึ้น และจะมีค่าค่อนข้างคงที่เมื่อตํ่ากว่าผิวดินประมาณ40 เซนติเมตร ถึงแม้ค่านี้จะแปรเปลี่ยนไปตามชนิดและลักษณะของดินก็ตาม ถ้าต้องการรู้ค่าที่แท้จริงจะต้องตรวจวัดเอาในสนาม แต่ถ้าไม่สะดวกที่จะทำการวัดจริง ๆ ในสนามอาจจะพิจารณาเลือกใช้ค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏตามชนิดของเนื้อดิน ดังแสดงในตารางที่ 2.2
ความพรุนของดิน(Porosity, n) เป็นอัตราส่วนที่คิดเป็นเปอร์เซ็นต์ระหว่างปริมาตรของช่องว่างระหว่างเม็ดดินต่อปริมาตรของก้อนดิน คือ
Vv ×
n =
(2.3)
n = ความพรุนของดิน
Vv = ปริมาตรของช่องว่างระหว่างเม็ดดินซึ่งเท่ากับปริมาตรของ
อากาศ (Va) + ปริมาตรของนํ้า (Vw) ที่แทรกอยู่ระหว่างเม็ดดิน
V = ปริมาตรของดินทั้งก้อน
ดินเนื้อละเอียดจะมีความพรุนมากกว่าดินเนื้อหยาบ ดังนั้นค่าความถ่วงจำเพาะหรือความหนาแน่นของดินเนื้อละเอียดจึงตํ่ากว่าของดินเนื้อหยาบ ดินชนิดต่าง ๆ มีความพรุนแตกต่างกัน เพราะลักษณะการจัดเรียงและการเชื่อมยึดกันระหว่างเม็ดดินแตกต่างกัน ซึ่งเป็นคุณสมบัติเฉพาะตัวของดินแต่ละชนิดนอกจากนี้อินทรียวัตถุในดิน ก็มีส่วนทำให้ความพรุนและความหนาแน่นของดินแตกต่างกันไปด้วย การหาความพรุนของดินอาจจะทำได้ต่อจากการหาค่าความหนาแน่นรวมของดิน โดยใช้ Soil Core Sampler เก็บตัวอย่างดิน เราก็จะทราบปริมาตรของตัวอย่างดินที่เราเก็บได้จากปริมาตรของวงแหวนเก็บตัวอย่าง เมื่อได้ปริมาตรรวมของก้อนดินแล้ว (V) ก็นำก้อนดินนั้นมาหาปริมาตรของส่วนที่เป็นของแข็ง (Vs) โดยการนำดิน
นั้นไปละลายนํ้าที่รู้ปริมาตร คนจนเข้าเป็นเนื้อเดียวกัน แล้วจึงวัดปริมาตรรวมทั้งหมด ปริมาตรรวมทั้งหมดนี้เมื่อหักลบกับปริมาตรของนํ้าเดิมก็จะทราบปริมาตรของดินส่วนที่เป็นของแข็ง (Vs) เราก็สามารถหาค่า Vvซึ่งเท่ากับ V-Vs ได้ แล้วจึงคำนวณหาค่าความพรุนของดินตามสูตรที่กล่าวข้างต้นได้ อย่างไรก็ดีถ้าไม่สามารถหาความพรุนของดินดังวิธีข้างต้นได้ก็อาจจะใช้ค่าความพรุนของดินในพื้นที่เพาสะปลูกดังแสดงใน
2.3 ชนิดของนํ้าในดินน. 48
ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า การเรียงตัวของเม็ดดินทำให้เกิดช่องว่างที่มีขนาดและรูปทรงต่าง ๆ ขึ้นในดิน เมื่อฝนตกหรือให้นํ้าแก่พืช นํ้าก็จะแทรกเข้าไปอยู่ในช่องว่างเหล่านี้ และเกาะติดอยู่กับเม็ดดินด้วย แรงดึงดูดของโมเลกุลชนิดเดียวกัน (Adhesive Force) และแรงดึงดูดของโมเลกุลต่างชนิดกัน (Cohesive Force)ถ้าหากนํ้าเข้าไปแทนที่อากาศจนเต็มทุกช่องว่างเรากล่าวว่า ดินนั้นอิ่มนํ้า (Saturated) และนํ้าที่อยู่ในช่องว่างนั้นทั้งหมด จะเป็นปริมาตรสูงสุดที่ดินจะเก็บเอาไว้ได้ ถ้าไม่มีแรงจากภายนอกมากระทำ แต่เนื่องจากว่าสสารทุกอย่างที่อยู่บนผิวโลกจะถูกแรงดึงดูดของโลกกระทำอยู่ตลอดเวลารวมทั้งนํ้าที่ขังอยู่ในช่องว่างระหว่างเม็ดดิน ในช่องว่างที่มีขนาดใหญ่แรงยึดเหนี่ยวระหว่างนํ้าที่อยู่ตรงกลางของช่องว่างกับเม็ดดินจะน้อยกว่าในช่องว่างที่มีขนาดเล็ก ดังนั้นเมื่อผลรวมของแรงยึดเหนี่ยวระหว่างนํ้าต่อนํ้าและนํ้าต่อดินน้อยกว่าแรงดึงดูดของโลก
นํ้าก็จะไหลลงสู่ที่ลึกกว่านํ้าในดินที่ไหลด้วยสาเหตุดังกล่าวนี้เรียกว่านํ้าอิสระ(Gravitational Water หรือ Free Water) ดังเช่น เมื่อฝนหยุดตกหรือหยุดให้นํ้าแก่พืช นํ้าที่อยู่ในช่องว่างขนาดใหญ่จะระบายออกภายในเวลา 2-3 วัน ในดินที่มีการระบายนํ้าได้ดี Free Water จะถูกระบายออกไปหมดก่อนที่จะเป็นอันตรายต่อพืชและจะมีอากาศเข้ามาแทนที่ ส่วนนํ้าในช่องว่างที่มีขนาดเล็ก ซึ่งไม่ถูกระบาย
ออกด้วยแรงดึงดูดของโลก อาจจะยังคงมีการเคลื่อนที่อยู่ด้วยแรงดูดซับนํ้าซึ่งอยู่ในช่องว่างที่มีขนาดเล็กดังกล่าวนี้เรียกว่า นํ้าดูดซับ (Capillary Water) ซึ่งมีการเคลื่อนที่ช้ามาก ช้ากว่านํ้าอิสระ (Free Water) และจะมีทิศทางใดก็ได้ โดยเคลื่อนที่ไปสู่จุดที่มีแรงดึงดูดความชื้นมากที่สุดเสมอ
และจากการสูญเสียนํ้าโดยการระเหยจากผิวดิน และจากที่พืชดูดเอาไปใช้จะทำให้ปริมาณความชื้นในดินลดลงจนกระทั่งถึงจุดหนึ่งที่นํ้าในดินไม่มีการเคลื่อนที่อีก ทั้งนี้เพราะว่าแรงที่นํ้าหรือความชื้นจับยึดติดแน่นเป็นแผ่นบาง ๆ รอบเม็ดดิน จะมากจนกระทั่งพืชไม่สามารถดูดไปใช้ได้ พืชก็จะเหี่ยวเฉาและถ้าหากไม่ให้นํ้าแก่พืชในตอนนี้แล้วพืชก็จะตาย นํ้าซึ่งยึดติดแน่นกับเม็ดดินและไม่สามารถที่จะทำให้เคลื่อนที่ได้ด้วยแรงดึงดูดของโลก หรือแรงดูดซับนี้เรียกว่านํ้าเยื่อ (Hygroscopic Water)
สรุปแล้ว เราสามารถจัดแบ่งนํ้าในดินออกได้เป็น 3 ชนิด ดังกล่าวคือ ดูรูปที่ 2.6 ประกอบ
(1) นํ้าอิสระ (Free Water or Gravitational Water)
(2) นํ้าดูดซับ (Capillary Water)
(3) นํ้าเยื่อ (Hygroscopic Water)
ในบรรดานํ้าทั้งสามชนิดนี้นํ้าดูดซับ (Capillary Water) นับว่ามีความสำคัญต่อพืชมากที่สุด นํ้าส่วน
นํ้าอิสระ(Free Water) เป็นนํ้าส่วนเกินซึ่งพืชจะได้รับประโยชน์จากนํ้าส่วนนี้บ้างเพียงเล็กน้อยก่อนที่นํ้าส่วนนี้จะถูกระบายออกจากดินในเขตราก ในทางปฏิบัตินํ้าส่วนนี้ถือว่าสูญเสีย
นํ้าเยื่อ(Hygroscopic Water) เป็นส่วนที่พืชดูดไปใช้ไม่ได้จึงนับว่าไม่มีความสำคัญต่อพืช
2.3.1 ความชื้นชลประทาน (Field Capacity)
หลังจากที่นํ้าอิสระได้ถูกระบายออกจากช่องว่างขนาดใหญ่หมดแล้ว ความชื้นในดินก็จะมีการเปลี่ยนแปลงน้อยลง เพราะนํ้าที่เหลืออยู่มีการเคลื่อนที่ช้ามาก ปริมาณความชื้นในดินหลังจากนํ้าอิสระถูกระบายออกไปหมดแล้วนี้ เรียกว่า เป็นความชื้นชลประทาน (Field Capacity) ปริมาณความชื้นที่ Field Capacity นี้ไม่อาจหาเป็นค่าตัวเลขที่แน่นอนได้ ทั้งนี้เนื่องจากว่าจะยังคงมีการเคลื่อนที่ของนํ้าดูดซับ(capillary Water) อยู่ตลอดเวลา แต่จะมีการเปลี่ยนแปลงความชื้นไม่มากนัก ในทางปฏิบัติมักจะถือว่าปริมาณความชื้นในดินที่มีการระบายนํ้าได้ดี หลังจากที่ฝนตกหนัก หรือหยุดให้นํ้าแล้ว 2-3 วัน เป็นความชื้นชลประทาน (Field Capacity)
2.3.2 จุดเหี่ยวเฉาถาวร (Permanent Wilting Point)
ความชื้นในดินเมื่อพืชไม่สามารถมาใช้ทดแทนการคายนํ้า และพืชเริ่มมีการเหี่ยวเฉาอย่างถาวรเรียกว่า ความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวร (Permanent Wilting Point)
อาการเหี่ยวเฉาของพืชอาจเกิดขึ้นได้หลายกรณีก่อนที่จะถึงจุดที่พืชเหี่ยวเฉาอย่างถาวร เช่น ในตอนกลางวันของวันที่มีอากาศร้อนจัด ความชื้นของอากาศตํ่า ลมแรง และพืชมีใบกว้าง ลักษณะของอากาศและพืชเช่นที่กล่าวนี้จะทำให้พืชมีการสูญเสียนํ้าโดยการควยออกทางใบมาก และเมื่ออัตราที่พืชดูดนํ้าจากดินน้อยกว่าที่คายออกทางใบ พืชก็มักจะมีอาการเหี่ยวเฉาถึงแม้ว่าขณะนั้นดินจะมีความชื้นอยู่มากก็ตาม แต่เมื่ออากาศเย็นลงพืชก็จะสดขึ้นตามเดิม จะเห็นได้ว่าอาการเหี่ยวแของพืชไม่ว่าจะเป็นการเหี่ยวเฉาอย่างถาวรหรือชั่วระยะเวลาหนึ่งนั้น จะขึ้นอยู่กับอัตราการใช้นํ้าของพืช ความลึกและการแผ่กระจายของราก ตลอดจนความสามารถของดินที่จะเก็บนํ้าไว้ให้พืชใช้ได้เราถือว่าพืชมีการเหี่ยวเฉาอย่างถาวร ถ้าหากว่านำพืชที่เฉานั้นไปไว้ในห้องที่มีความชื้นสัมพัทธ์ของอากาศประมาณ 100 เปอร์เซ็นต์ ซึ่งพืชจะมีการสูญเสียนํ้าน้อยมากหรือไม่มีการสูญเสียเลย แล้วพืชนั้นยังไม่สดขึ้น
2.3.3 ความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ (Available Moisture)
นํ้าในรูปของความชื้นในดินที่พืชดูดไปใช้สำหรับการเจริญเติบโตก็คือนํ้าดูดซับ (Capillary Water)ซึ่งอยู่ระหว่างความชื้นชลประทาน (Field Capacity)กับความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวร (Permanent Wilting Point) ดังนั้นผลต่างระหว่างความชื้นในดินสองค่านี้ก็คือ ค่าความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ (Available Moisture)
ความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้นี้มีหน่วยการวัดได้หลายอย่าง เช่น วัดเป็นเปอร์เซ็นต์ โดยนํ้าหนักของดินแห้ง (Pw) เปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร (Pv) ความลึกของนํ้าต่อความลึกของดิน ซึ่งแบบหลังนี้เป็นหน่วยที่สะดวกและนิยมใช้กันมาก เช่น ดินร่วนมีความชื้นที่พืชดูดไปใช้ 2 มม. ต่อความลึกของดิน 1 เซนติเมตร เป็นต้น แต่อย่างไรก็ตามหน่วยทั้งสามนี้สามารถเปลี่ยนจากหนึ่ง ไปเป็นอีกหน่วยหนึ่งได้ ถ้าทราบค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏหรือค่าความหนาแน่นรวมของดิน ซึ่งจะกล่าวถึงวิธีหาภายหลัง
ขนาดของเม็ดดินหรือเนื้อดินจะมีผลต่อปริมาณนํ้าที่พืชนำไปใช้ได้มาก กล่าวคือ ในดินที่มีเนื้อละเอียดจะมีความชื้นที่พืชนำไปใช้ได้มากกว่าดินที่มีเนื้อหยาบ อย่างไรก็ตามดินทรายบางชนิดอาจมีความชื้นที่พืชนำไปใช้ได้มากว่าดินเหนียว ทั้งนี้เพราะดินที่มีเนื้อละเอียดมาก ๆ จะมีนํ้าที่ยึดอยู่รอบ ๆ เม็ดดินซึ่งพืชไม่สามารถดูดไปใช้ได้เป็นจำนวนมากด้วย
ในดินทรายที่มีการระบายนํ้าได้ดีมักจะมีความชื้นที่พืชนำไปใช้ได้ไม่มากนัก ทั้งนี้เพราะว่าที่ความชื้นชลประทาน (Field Capacity) นํ้าที่แทรกอยู่ในช่องว่างระหว่างเม็ดดิน ซึ่งส่วนมากมีขนาดใหญ่จะถูกระบายออกไปจนหมด มีความชื้นที่เก็บไว้ได้น้อย ดินที่มีมีความชื้นที่พืชสามารถดูดไปใช้ได้มากมักจะเป็นดินที่มีเม็ดขนาดปานกลางหรือค่อนข้างละเอียด เช่น ดินที่ประกอบขึ้นด้วยตะกอนทราย (Silt) เป็นส่วนใหญ่ ความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้สำหรับดินชนิดต่าง ๆ จะได้กล่าวถึงต่อไป
2.4 ความสามารถในการอุ้มนํ้าของดินน. 51
ดินเปรียบเสมือนถังนํ้าหรือเป็นที่เก็บนํ้าโดยธรรมชาติให้แก่พืช ซึ่งรากพืชจะดูดเอาความชื้นในดินไปใช้อีกทอดหนึ่ง และในการให้นํ้าชลประทานเราพยายามให้นํ้าไม่มากไปกว่าที่ความสามารถของดินในระยะเขตรากพืชจะอุ้มไว้ได้ ดินแต่ละชนิดมีความสามารถอุ้มนํ้าไว้ได้มากน้อยต่างกัน และนานเร็วต่างกันไปตามลักษณะเนื้อดิน และโครงสร้างของดินโดยเฉพาะอย่างยิ่งขนาดและปริมาตรของช่องว่างระหว่างเม็ดดินเป็นสำคัญ เช่น ในระหว่างดินเหนียว ดินร่วน และดินทรายนี้ ดินเหนียวจะอุ้มนํ้าได้มากที่สุดและนานที่สุดส่วนดินทรายมีลักษณะตรงกันข้ามดังที่แสดงในรูปที่ 2.2
สำหรับในแง่ของการชลประทาน ดังได้กล่าวมาแล้วว่า ความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ (ยกเว้นนาข้าว)คือความชื้นในดินช่วงระหว่างความชื้นชลประทานถึงความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวรเท่านั้น ดังนั้นในที่นี้ก็จะกล่าวเฉพาะแต่ความสามารถในการอุ้มนํ้าของดินในช่วงนี้เท่านั้นเช่นกัน และเพื่อความสะดวกในการคำนวณความชื้นที่จะเพิ่มให้แก่ดินตามความสามารถสูงสุดที่ดินจะอุ้มไว้ได้นั้น ได้กำหนดว่าที่ความชื้นชลประทานมีค่าแรงดึงความชื้นอยู่ระหว่าง 1/10-1/3 บรรยากาศ และความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวรมีแรงดึงความชื้นเท่ากับ 15 บรรยากาศ ซึ่งก็พอจะหาค่าออกมาเป็นความชื้นโดยนํ้าหนักหรือความลึกของนํ้าต่อความลึกของดินได้ โดยอาศัยเครื่องแยกความชื้นออกจากดิน (Soil Moisture Extractor) สำหรับในกรณีที่ไม่มี
เครื่องมือดังกล่าว อาจจะพิจารณาเลือกใช้ค่าต่าง ๆ ได้จากตารางที่ 2.4 และความสามารถในการอุ้มนํ้าของดินหรือกล่าวอีกอย่างหนึ่งว่าความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ของดินชนิดต่าง ๆ จะแสดงไว้ในตารางที่ 2.5
2.5 ความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้ (Allowable Soil Moisture Deficiency, SMD)น. 53
ในการให้นํ้าแก่พืชที่ไม่ใช้ข้าวตามหลักการชลประทานที่ถูกต้องนั้น คือ การให้นํ้าเพื่อควบคุมความชื้นในดินในเขตรากพืชให้อยู่ในช่วงระหว่างจุดเหี่ยวเฉาถาวร (Permanent Wilting Point) กับความชื้นชลประทาน (Field Capacity) หรือพูดง่าย ๆ ว่าอยู่ในช่วงความชื้นที่พืชดูดเอาไปใช้ได้ การให้นํ้าแก่พืชและเริ่มทำเมื่อความชื้นในดินลดลงใกล้จุดเหี่ยวเฉาถาวร ส่วนจะให้ลดลงใกล้มากน้อยแค่ไหน ขึ้นอยู่กับความสามารถในการอุ้มนํ้าของดิน ความสามารถในการทนแล้งของพืชและสภาพภูมิอากาศ เช่น ความแห้งแล้งและชุ่มชื้นซึ่งเป็นองค์ประกอบสำคัญที่มีอิทธิพลต่อการใช้นํ้าของพืช โดยทั่ว ๆ ไปจะยอมให้ความชื้นในดินลดลงประมาณ 50-70 เปอร์เซ็นต์ ของความชื้นที่พืชดูดเอาไปใช้ได้ ซึ่งความชื้นในดินที่ยอมให้ลดลงก่อนทำการให้นํ้าครั้งต่อไป เรียกว่า ความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้ (Allowable soil moisture deficiency,SMD) ส่วนความชื้นที่เหลือในดินหลังจากที่พืชดุดเอาความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้จนหมดแล้ว เรียกความชื้นที่เหลือระดับนี้ว่าความชื้นวิกฤต หรือความชื้นที่จุดวิกฤต (Critical moisture level หรือ Critical point)ซึ่งที่ระดับความชื้นนี้ ถือว่าเป็นจำนวนความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ที่ยังเหลืออยู่ในดิน ในระดับที่เริ่มจะกระทบกระเทือนต่อผลผลิต เพื่อให้เข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างเทอมต่าง ๆ ที่กล่าวถึงจะแสดงให้ดูไว้ในรูปที่ 2.7
จากรูปที่ 2.7 พอจะสรุปได้ว่า การให้นํ้าแก่พืชจะต้องเริ่มทำเมื่อความชื้นในดินลดลงถึงจุดวิกฤตและปริมาณนํ้าที่ให้จะต้องมากพอที่จะเพิ่มความชื้นในดินให้ถึงความชื้นชลประทานซึ่งถ้าหากทำการให้นํ้า
ไม่ทันจนทำให้ความชื้นในดินลดตํ่าลงกว่าความชื้นที่จุดวิกฤตจะมีผลกระทบกระเทือนต่อผลผลิตของพืชทำให้ผลผลิตน้อยลง
แต่การที่จะรู้ว่าความชื้นในดินลดลงถึงจุดวิกฤตหรือยังจะต้องมีการตรวจวัดความชื้นในดินในเขตรากพืชซึ่งมีทางทำได้ 3 วิธี คือการตรวจความชื้นโดยดูลักษณะและความรู้สึกสัมผัสการวัดความชื้นของดินโดยการชั่งนํ้าหนักและวิธีสุดท้ายคือการวัดความชื้นในดินโดยใช้เครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ ทั้ง 3 วิธีดังกล่าวจะช่วยทำให้ทราบว่าควรจะให้นํ้าแก่พืชได้หรือยัง และก็ต้องให้ด้วยปริมาณเท่าใด ในที่นี้จะขอกล่าวเฉพาะการตรวจความชื้นโดยดูลักษณะและความรู้สึกสัมผัส กับการวัดความชื้นของดินโดยการชั่งนํ้าหนัก เพื่อให้เข้าใจง่ายเป็นแนวทางประกอบสำหรับหัวข้อบรรยายอื่น ๆ ต่อ ๆ ไป
2.6 การดูลักษณะและความรู้สึกสัมผัสของดินน. 54
การดูลักษณะและความรู้สึกสัมผัสของดินที่เจาะได้ที่ระดับความลึกต่าง ๆ ในเขตรากและที่จุดต่าง ๆในพื้นที่จะทำให้ทราบความชุ่มชื้นของดินได้โดยประมาณเนื่องจากวิธีนี้ต้องการเครื่องมือเจาะดูตัวอย่างดินเพียงอย่างเดียว ดังนั้นจึงมีประโยชน์มากเมื่อไม่มีเครื่องมือกำหนดการให้นํ้าช่วย เพียงแต่ใช้สว่านเจาะดินหรือใช้พลั่วขุดดินในเขตรากมาตรฐานดู ซึ่งกระทรวงเกษตรของสหรัฐได้จัดทำตารางสำหรับเป็นแนวทางในการกำหนดการให้นํ้าไว้ ดังตารางที่ 2.6
2.7 การหาความชื้นในดินโดยการชั่งนํ้าหนักน. 55
การตรวจวัดความชื้นของดินโดยการชั่งนํ้าหนักเป็นวิธีหนึ่งที่จะทราบว่าความชื้นในดินขณะนั้นลดลงถึงจุดที่ต้องให้นํ้าได้หรือยัง โดยการเก็บตัวอย่างดินที่ระดับความลึกต่าง ๆ ในเขตรากพืชและที่จุดต่างๆ ในแปลงเพาะปลูก (ตัวอย่างดินที่เก็บจากแต่ละจุดไม่ควรน้อยกว่า 100 กรัม) นำมาชั่งแล้วอบให้แห้งในเตาอบ ซึ่งมีอุณหภูมิประมาณ 105 องศาเซลเซียส เป็นเวลา 24 ชั่วโมง หรือจนกว่านํ้าหนักของดินไม่ลดลงอีกจากนั้นจึงนำเอาไปชั่งหานํ้าหนักของดินแห้ง นํ้าหนักของดินที่หายไปในการชั่งทั้งสองครั้ง ก็คือจำนวนความชื้นในดินขณะที่เก็บตัวอย่างนั่นเอง
การที่จะบอกว่าดินมีความชื้นเท่าใด สามารถบอกได้ 3 แบบ คือ เปอร์เซ็นต์โดยนํ้าหนักของดินแห้งเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร และความลึกของนํ้าต่อความลึกของดิน
Ww = นํ้าหนักของนํ้าในดินWs = นํ้าหนักของดินแห้ง
เมื่อ Pv = ความชื้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร
Vw = ปริมาตรของนํ้าในดิน
V = ปริมาตรของดินทั้งก้อน
(3) ความชื้นในดินในรูปของความลึกของนํ้าต่อความลึกของดิน
วิธีนี้ก็คล้าย ๆ กับวิธีการที่หาความชื้นโดยปริมาตร โดยการเก็บตัวอย่าง ทำโดยใช้กระบอกเก็บตัวอย่างตัวอย่างซึ่งมีพื้นที่หน้าตัดสมํ่าเสมอเท่ากับ A ดังนั้น ปริมาตรของนํ้าในดินจะเท่ากับ d.A. และปริมาตรก้อนดินเท่ากับ A.D. ในเมื่อ d และ D เป็นความลึกของนํ้าที่อยู่ในดินและความลึกของแท่งดินตามลำดับ จากสมการที่ (4) จะได้ว่า
.A.d
Pv =
ในกรณีที่ทราบความถ่วงจำเพาะปรากฏ (As) หรือความหนาแน่นรวม (DB) ของดินแล้วการหาจำนวนความชื้นของดินเป็นเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตรจะง่ายขึ้น โดยทำการหาความชื้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยนํ้าหนัก ซึ่งสะดวกกว่าเสียก่อน แล้วใช้สูตร
ในเมื่อ d เป็นความลึกของนํ้าที่อยู่ในดิน หรือที่จะต้องเพิ่มให้แก่ดิน D เป็นความลึกของดินที่พิจารณาส่งนํ้าได้แก่ความลึกในเขตรากพืชนั่นเอง สำหรับค่าความลึกทั้งสองในสมการ (2.9) จะมีหน่วยอย่างเดียวกัน คือ ถ้า D เป็นเซนติเมตร d ก็จะเป็นเซนติเมตรด้วยถ้าเปลี่ยนเป็นหน่วยอื่น ต้องมีค่าคงที่มาคูณ
ในการคำนวณปริมาณนํ้าชลประทานที่จะส่งนั้น จำนวนความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้มักจะนิยมคำนวณจากหน่วยเป็นความลึกของนํ้าต่อความลึกของดินดังตารางที่ 2.4 เมื่อต้องการจะทราบว่าจะต้องให้นํ้าแก่พืชคิดเป็นความลึกเท่าไรก็เอาความลึกของเขตรากคูณกับค่าจำนวนความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ตามกำหนดก็จะได้ความลึกของนํ้าที่ต้องการให้แก่พืช
ตัวอย่างที่ 2.2 ในการหาความชื้นในแปลงเพาะปลูกแห่งหนึ่ง ซึ่งเนื้อดินเป็นดินร่วน โดยต้องการทราบ
ความชื้นทั้ง 3 แบบ คือ (ก) เปอร์เซ็นต์โดยนํ้าหนักดินแห้ง (ข) เปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร และ
(ค) ความลึกของนํ้าต่อความลึกของดิน ผลจากการใช้สว่านเจาะเก็บตัวอย่างดินปรากฏว่ามี
ข้อมูลดังต่อไปนี้
นํ้าหนักของกระป๋องเก็บตัวอย่าง = 17 กรัม
นํ้าหนักดินเปียกรวมนํ้าหนักกระป๋อง = 128 กรัมนํ้าหนักดินแห้งรวมนํ้าหนักกระป๋อง = 105 กรัมวิธีทำ นํ้าหนักดินแห้ง (Ws)
= 105 – 107 = 88 กรัมนํ้าหนักของนํ้าในดิน (Ww)
= 138 – 105 = 23 กรัม
23 ×ความชื้นในดิน =
100 = 26.1 เปอร์เซ็นต์โดยนํ้าหนักดินแห้ง
ดังนั้น ก) ความชื้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยนํ้าหนักแห้ง(Pw) = 26.1 %จากตารางที่ 1 ความถ่วงจำเพาะ (As) ของดินร่วน = 1.40ข)ความชื้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร (Pv)
= Pw x As
= 26.1 x 1.40
หมายความว่าในดินลึก 1 เซนติเมตร จะมีความชื้น = 0.365 เซนติเมตร
2.8 ตัวอย่างการกำหนดการให้นํ้าแก่พืชโดยการวัดความชื้นของดินน. 57
ตัวอย่างที่ 2.3 จงหาความลึกของนํ้าที่จะต้องให้แก่ดินเพื่อให้ดินมีความชื้นชลประทาน (Field Capacity)ความชื้นของดินก่อนการให้นํ้า = 8.5 เปอร์เซ็นต์โดยนํ้าหนักดินแห้งความชื้นที่ความชื้นชลประทาน = 21.5 เปอร์เซ็นต์โดยนํ้าหนักดินแห้งความลึกของเขตราก
= 0.90 เมตรความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน = 1.25วิธีทำความชื้นที่จะต้องให้แก่ดินเพื่อให้ดินมีความชื้นที่ความชื้นชลประทาน
= 21.5 – 8.5 = 13.0 % โดยนํ้าหนักดินแห้งดังนั้น Pw = 13.0 %
D = 0.90 เมตร หรือ 90 เซนติเมตร
As = 1.25
Pw.AsD.จากสมการ (2.9) d =
13 ×.125×90ความลึกของนํ้าที่ต้องให้ =
= 14.6 เซนติเมตร
ดังนั้นจะต้องให้นํ้าแก่ดินเป็นปริมาณนํ้าสุทธิ 14.6 เซนติเมตร ดินจึงจะมีความชื้นที่ความชื้นชลประทานตลอดความลึกของเขตราก 0.90 เมตร
สำหรับกรณีที่ดินในเขตรากมีเนื้อดินไม่สมํ่าเสมอกันตลอด กล่าวคือ มีความถ่วงจำเพาะปรากฏต่างกัน การคำนวณหาปริมาณความชื้นที่จะต้องให้แก่ดินก็ต้องทำเป็นชั้น ๆ แล้วจึงนำเอาความลึกของนํ้าที่จะต้องให้แก่ดินในแต่ละชั้นมารวมกันก็จะได้ความลึกของนํ้าที่จะต้องให้แก่ดินทั้งหมด
2.9 ตัวอย่างการกำหนดการให้นํ้าแก่พืชโดยพิจารณาถึงความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้น. 58
ตัวอย่างที่ 2.4 ถ้าจากการพิจารณาพบว่าดินในพื้นที่เพาะปลูกเป็นดินเนื้อปานกลางมีความสามารถในการอุ้มนํ้าหรือมีความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ 2 มม./ซม. ถ้าข้าวโพดที่ปลูกในแปลงนี้มีระยะรากพืชลึกประมาณ 80ซม. และความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้ (SMD) = 60%
อยากทราบว่าค่าความชื้นในดินที่จะยอมให้ข้าวโพดดูดไปใช้ตลอดเขตรากคิดเป็นความลึกของนํ้าเท่าไรวิธีทำ หาความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ตลอดเขตราก = 2 x 80 = 160 มม.
60 ∴ความชื้นที่ยอมให้ข้าวโพดดูดไปใช้ได้ =
160 ×
คิดเป็นความลึกของนํ้า = 96 มม.ตัวอย่างที่ 2.5 ถ้าผลจากการทดสอบในห้องปฏิบัติการพบว่าดินในแปลงเพาะปลูกเป็นดิน
ร่วนและมีคุณสมบัติดังต่อไปนี้
ความชื้นชลประทาน (FC) = 25 % โดยนํ้าหนักดินแห้ง
ความชื้นจุดเหี่ยวเฉาถาวร (PWP) = 10 % โดยนํ้าหนักดินแห้ง
ความถ่วงจำเพาะปรากฏ (As) = 1.4
ก) ให้คำนวณหาความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ (Available Moisture) ของดินในแปลงดังกล่าว
ในหน่วยความลึกของนํ้า (มม.) ต่อความลึกของดิน (ซม.)
ข) ถ้าพื้นที่ดังกล่าวกำลังปลูกอ้อย ซึ่งมีระยะรากลึกประมาณ 80 เซนติเมตร และจะให้นํ้า
เมื่อความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ลดลง 60 % (SMD = 60 %)
ให้คำนวณหาความชื้นในดินที่ยอมให้อ้อยดูดไปใช้ได้ตลอดเขตราก ก่อนการให้นํ้า หรือ
ปริมาณนํ้าสุทธิที่จะต้องให้แก่แปลงอ้อยนี้ (เป็นความลึกของนํ้า)วิธีทำ
ก) หาความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ = ความชื้นชลประทาน – ความชื้นจุดเหี่ยวเฉาถาวร
= 25 – 10 = 15 % โดยนํ้าหนักดินแห้ง
Pw.AsD.
จากสมการ (2.9) d =
ข) อ้อยรากลึก 80 เซนติเมตร∴ ความชื้นที่อ้อยดูดไปใช้ได้ตลอดเขตราก
= 2.1 x 80 = 168 มม.กำหนดให้ความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้ = 60 %
60 ∴ ความชื้นที่ยอมให้อ้อยดูดไปใช้ได้ตลอดเขตราก
= 168 x 100
= 100.8 มม.หรือปริมาณนํ้าสุทธิที่จะต้องให้แก่แปลงอ้อย
= 100.8 มม.สำหรับการหาความถี่ในการให้นํ้าหรือเมื่อให้นํ้าเต็มที่แล้วพืชจะใช้ได้สูงสุดกี่วัน โดยไม่ทำให้กระทบกระเทือนต่อผลผลิต อาจจะใช้วิธีการคำนวณหาได้ เมื่อทราบอัตราการใช้นํ้าสูงสุดของพืชต่อวัน ซึ่งก็พอจะคำนวณหาได้แต่จะไม่กล่าวในที่นี้ และปริมาณนํ้าที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้หรือปริมาณนํ้าชลประทานสุทธิดังสมการ
ความถี่ในการให้นํ้า(วัน) = ปริมาณนํ้าสุทธิที่ต้องให้แก่พืช(มม. )
ปริมาณการใช้นํ้าของพืช(มม./วัน)
ตัวอย่างที่ 2.6 สมมติตามตัวอย่างที่ 2.5 ถ้าอัตราการใช้นํ้าในช่วงที่อ้อยมีรากลึก 80 เซนติเมตร นั้นมีค่า 8มม./วัน ให้หาความถี่ในการให้นํ้าวิธีทำ
จากสมการ
ปริมาณนํ้าที่ที่จะทำให้ดินในเขตรากพืชอิ่มตัว
ปริมาณนํ้าส่วนนี้จะขึ้นอยู่กับความพรุนของดินในแปลงความชื้นในดินก่อนการให้นํ้า และระยะ
n = เปอร์เซ็นต์ความพรุนของดินPv = ความชื้นในดินก่อนการให้นํ้ามีหน่วยเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตรD = ความลึกของเขตรากโดยทั่ว ๆ ไปจะมีค่าประมาณ 30 เซนติเมตร
ตัวอย่างที่ 2.7 ในแปลงปลูกข้าวซึ่งมีลักษณะเนื้อดินเป็นดินร่วนปนดินเหนียว ก่อนการให้นํ้ามีความชื้น10 % โดยนํ้าหนักดินแห้ง ต้องการทราบปริมาณนํ้าที่จะทำให้ดินในแปลงอิ่มตัวตลอดความลึก 30 เซนติเมตร(สำหรับค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏและค่าความพรุนของดินให้ใช้ค่าเฉลี่ยจากตารางที่ 2.1 และตารางที่ 2.2)วิธีทำ
n( −PvD)จากสมการ (2.10) Ds =
จากตารางที่ 2.3
n(ความพรุน) = 49 %Pv(ความชื้นโดยปริมาตร) = Pw.As Pw (ความชื้นโดยนํ้าหนักดินแห้ง) = 10 %จากตารางที่ 2.2 As (ความถ่วงจำเพาะปรากฏ) = 1.35 D (ความลึกของดิน)
= 30 เซนติเมตร
2.10 การดูดซึมนํ้าของดิน (Intake Characteristics of Soil)น. 60
การดูดซึมนํ้าของดินหรือเรียกอีกอย่างหนึ่งได้ว่าการซึมของนํ้าลดลงไปในดิน (infiltration)หมายถึงการที่นํ้าซึ่งขังอยู่เหนือผิวดินค่อย ๆ ซึมลงไปในดินตามช่องว่างระหว่างเม็ดดินตามรอยแตกระแหงหรือรูโพรงต่าง ๆ ส่วนปริมาณนํ้าที่ไหลซึมลงไปในดินหนึ่งในหน่วยเวลาเรียกอัตราการดูดซึมนํ้าของดิน(Intake Rate) หรืออัตราการซึมของนํ้าลงไปในดิน (Infiltration Rate)
อัตราการดูดซึมนํ้าของดินเป็นองค์ประกอบสำคัญในการกำหนดระยะเวลาที่จะต้องให้นํ้าแก่พืชตลอดจนอัตราการให้นํ้าแก่แปลงเพาะปลูกและการกำหนดขนาดของแปลงเพาะปลูก โดยเฉพาะอย่างยิ่งสำหรับการชลประทานแบบผิวดินเพื่อให้เกิดความสมํ่าเสมอในการให้นํ้า อัตราการดูดนํ้าของดินจะมากน้อยขึ้นอยู่กับปัจจัยที่สำคัญหลายอย่างเช่น
(1) ความลึกของนํ้าที่ขังอยู่บนผิวดิน ความลึกของนํ้าที่ขังอยู่บนผิวดินจะก่อให้เกิดแรงดันให้นํ้าไหลซึมลงไปในดิน ถ้านํ้าที่ขังอยู่บนผิวดินมากจะก่อให้เกิดรงดันมาก นํ้าจะไหลซึมลงไปในดินได้อย่างรวดเร็ว ถ้าความลึกของนํ้าที่ขังอยู่บนผิวดินน้อยแรงดันก็จะน้อย นํ้าจะซึมลงไปในดินได้ช้า(2) ลักษณะเนื้อดิน ถ้าเป็นดินพวกเนื้อหยาบ เช่น พวกดินทราย จะยอมให้นํ้าผ่านไปได้สะดวกและ
รวดเร็ว ส่วนดินเนื้อละเอียดเช่นดินเหนียวนํ้าจะไหลผ่านได้อย่างช้า ๆ(3) ลักษณะโครงสร้างของดิน จากที่ได้กล่าวมาแล้วเกี่ยวกับโครงสร้างของดิน เช่น โครงสร้างแบบ
เม็ดจะยอมให้นํ้าไหลผ่านไปได้อย่างรวดเร็ว แต่โครงสร้างบางอย่างจะยอมให้นํ้าไหลผ่านไปได้ปานกลาง เช่น โครงสร้างแบบก้อนและแบบแท่ง และโครงสร้างบางชนิดยอมให้นํ้าไหลผ่านไปได้อย่างช้ามาก เช่น โครงสร้างแบบแผ่น(4) ความชื้นในดินก่อนการให้นํ้า ถ้าดินแห้งมากหรือมีความชื้นน้อย ก่อนการให้นํ้าดินจะมีแรงดึง
ความชื้นสูง นํ้าจะถูกดูดซึมเข้าไปในดินได้อย่างรวดเร็ว แต่ถ้าดินมีความชื้นอยู่มากก่อนการให้นํ้า แรงดึงความชื้นของดินจะตํ่า อัตราการไหลซึมของนํ้าเข้าไปในดินจะลดน้อยลง(5) การปิดผิวดิน เกิดเนื่องจากเม็ดฝนหรือเม็ดนํ้าที่ให้ด้วยวิธีการชลประทานแบบฉีดฝอย ตกลงมา
กระแทกผิวดินทำให้ผิวดินแน่น ซึ่งจะมีผลทำให้ค่าอัตราการดูดซึมลดลงอย่างรวดเร็วหรืออาจจะเกิดขึ้นเนื่องจากตะกอนที่ถูกพัดมากับนํ้าในขณะที่ทำการให้นํ้าหรือนํ้าท่วม พวกตะกอนละเอียดจะเข้าไปอุดตามช่องว่างรอบเม็ดดินเม็ดใหญ่กว่าในลักษณะปิดเคลือบแน่นนํ้าซึมผ่านไม่ได้ทำให้นํ้าซึมผ่านได้ยาก(6) รอยแตกของดิน คือการแตกระแหงของดินบางประเภท ในขณะที่แห้งมาก ๆ เช่น พวกดิน
เหนียว เมื่อส่งนํ้าไปบนผิวดินเป็นครั้งแรกนํ้าจะซึมผ่านรอยแตกอย่างรวดเร็ว แต่เมื่อดินนี้เปียกก็จะขยายตัวออกปิดรอยแตก นํ้าจะซึมผ่านได้ยากมาก แต่ถ้ารอยแตกระแหงมีมาก และมีขนาดใหญ่จะทำให้ค่าอัตราการดูดซึมของดินสูงตลอดเวลา(7) การไถพรวนดิน การไถพรวนดินจะช่วยทำให้นํ้าซึมลงไปในดินได้มากขึ้น เพราะการไถพรวน
จะช่วยทำให้ดินร่วนขึ้น การไถพรวนจะช่วยแก้การปิดผิวดินได้ แต่ต้องไม่ทำการไถในระหว่างที่ดินเปียก เพราะจะทำให้เกิดดินอัดแน่นใต้ชั้นดินที่ทำการไถไว้(8) การปลูกพืชหมุนเวียน จะช่วยทำให้ค่าอัตราการดูดซึมของดินเปลี่ยนแปลงได้ เพราะรากพืชจะ
ช่วยทำให้ดินร่วน ดังนั้น ถ้ามีการจัดระบบการปลูกพืชหมุนเวียนให้ดี เช่น ทำการปลูกพืชรากลึกบ้าง ตื้นบ้าง สลับกันจะช่วยทำให้ดินร่วนขึ้น ดินจะสามารถรับนํ้าได้มากขึ้น
(9) ปริมาณเกลือในดินและนํ้า ปัญหาเรื่องเกลือในดินจะมีผลต่อสภาพของดิน ถ้าในดินมีเกลือ
ประเภทแคลเซียมและแมกนีเซียม จะช่วยทำให้ดินดีขึ้น มีลักษณะร่วนซุยขึ้น แต่ถ้าหากว่าใน
ดินมีเกลือประเภทโซเดียมคลอไรด์ และโซเดียมซัลเฟต จะทำให้เกิดความเสียหายแก่ดินและจะ
ทำให้ดินมีลักษณะแน่นทึบนํ้าซึมผ่านยาก อาจจะแก้ไขได้โดยสารเคมีพวกแคลเซียมซัลเฟต
หรือยิบซัม จะช่วยปรับปรุงดินและถ่ายเทอากาศทำให้รากพืชเจริญเติบโตได้ดีขึ้น
ลักษณะการดูดซึมนํ้าของดิน อัตราการดูดซึมนํ้าของดินจะมีค่าสูงมากในตอนแรกที่เริ่มทำการให้นํ้าและจะมีค่าน้อยลงเรื่อย ๆ หลังจากที่ให้นํ้าไปแล้วช่วงเวลาหนึ่งค่าอัตราการดูดซึมนํ้าของดินจะมีค่าเกือบคงที่ซึ่งอัตราการดูดซึมในช่วงนี้เรียกว่าอัตราการดูดซึมพื้นฐาน (Basic Intake Rate หรือ Infiltration Capacity)และได้มีผู้ให้นิยามว่า “อัตราการดูดซึมพื้นฐาน คือ อัตราการดูดซึมนํ้าของดินในช่วงที่มีการเปลี่ยนแปลงอัตราการดุดซึมเท่ากับ 10 เปอร์เซ็นต์ต่อชั่วโมง” ซึ่งค่าโดยประมาณของดินชนิดต่าง ๆ จะแสดงไว้ในตารางที่ 2.6 และถ้าพิจารณาความลึกสะสม (Accumulated Depth) ของนํ้าที่ซึมลงไปในดินจะเห็นว่ามีค่าเพิ่มขึ้นเรื่อย ๆ เมื่อเวลาเพิ่มขึ้นดังแสดงในรูปที่ 2.8
2.10.1 การหาค่าอัตราการดูดซึมนํ้าของดิน วิธีการวัดหาอัตราการดูดซึมนํ้าของดินแตกต่างกันไปตามลักษณะของการให้นํ้าชลประทาน เช่น ถ้าคาดว่าจะทำการให้นํ้าชลประทานแบบท่วมเป็นผืน ซึ่งลักษณะการดูดซึมนํ้าจะเป็นแบบการดูดซึมในแนวดิ่งแต่เพียงอย่างเดียวควรจะใช้วิธีการวัดแบบใช้ถังกลม(Infiltrometer) หรือวัดแบบให้นํ้าท่วมขังบนผิวดินในแปลง (Ponding) ซึ่งทำได้ง่ายและสะดวก แต่ถ้าเป็นการให้นํ้าแบบร่องคูซึ่งการดูดซึมนํ้ามีทั้งแนวดิ่งและแนวราบก็ต้องใช้วิธีการวัดอัตราการไหลเข้าและออกจากร่องคู (Inflow-Outflow)
ก. การวัดอัตราการดูดซึมนํ้าของดินในถังกลมอุปกรณ์ในการวัดประกอบด้วยถังกลมแผ่นรองตอก เครื่องตอก และตะขอวัดระดับนํ้าดังแสดงในรูปที่ 2.9 ถังกลมมีลักษณะเป็นถังเปิดหัวและเปิดท้ายทั้งสองด้าน มีขนาดเส้นผ่านศูนย์กลางไม่ตํ่ากว่า 25 เซนติเมตรและสูงไม่น้อยกว่า 30เซนติเมตร การวัดควรจะทำหลาย ๆ จุดเพื่อหาค่าเฉลี่ยและจุดที่ทำการวัดควรจะเป็นตัวแทนของดินในแปลงทั้งหมด เมื่อเลือกจุดที่จะทำการวัดได้แล้วจึงตอกถังกลมลงไปลึกประมาณ 15 เซนติเมตร และเติมนํ้าลงไปในถัง ขณะที่เติมนํ้าจะต้องระมัดระวังไม่ให้กระทบกระเทือนต่อผิวดิน ซึ่งจะช่วยได้มากถ้าใช้กระสอบหรือพลาสติกคลุมผิวดินในถังเสียก่อนที่จะเติมนํ้า ทันทีที่เติมนํ้าลงไปในถังจะต้องทำการวัดระดับนํ้าด้วยตะขอวัดระดับนํ้า พร้อมทั้งจับเวลาและบันทึกข้อมูลลงในแบบฟอร์มจนกระทั่งอัตราการดูดซึมนํ้าของดินมีค่าคงที่จึงหยุด
ขณะที่นํ้าซึมลงไปถึงปลายถังด้านล่าง มันจะพยายามไหลซึมออกทางด้านข้างซึ่งจะมีผลทำให้อัตราการดูดซึมนํ้าของดินที่วัดได้มีค่าสูงกว่าที่เกิดขึ้นจริง ๆ การไหลซึมของนํ้าทางด้านนี้จะสามารถป้องกันได้โดยใช้ถังอีกใบหนึ่งซึ่งมีขนาดใหญ่กว่าตอกครอบลงไป โดยให้ถังใบเล็กที่ใช้วัดอยู่ตรงกลางแล้วเติมนํ้าลงไประหว่างถังทั้งสองใบให้เท่ากับในถังใบเล็ก โดยวิธีนี้ความกดดันของนํ้าระหว่างถังทั้งสองจะป้องกันมิให้นํ้าในถังใบเล็กซึมหนีออกทางด้านข้าง ซึ่งจะทำให้ค่าที่วัดได้ถูกต้องยิ่งขึ้น ในกรณีที่มีถังเพียงใบเดียวก็อาจทำคันดินล้อมรอบถังที่ใช้วัดและเติมนํ้าลงไประหว่างคันดินและถังเช่นเดียวกับการใช้ถังสองใบก็ได้
ดังที่ได้กล่าวมาแล้วว่า
ความลึกของนํ้าเหนือผิวดินมีอิทธิพลต่ออัตราการดูดซึมนํ้าของดินเพื่อที่จะให้ข้อมูลที่วัดได้สามารถใช้กำหนดระยะเวลาการให้นํ้าได้ด้วย ความลึกของนํ้าในถังจึงควรมีขนาดเดียวกันกับที่คาดว่าจะเกิดขึ้นจริง ๆในขณะให้นํ้าแก่พืช และขณะที่บันทึกอัตราการดูดซึมนํ้าของดิน จะต้อง
คอยเติมนํ้าในถังให้อยู่ที่ระดับเริ่มแรกเสมอ การเติมนํ้าควรจะทำเมื่อนํ้าในถังหายไปประมาณ 2 – 5เซนติเมตร การจดบันทึกจะต้องทำจนกระทั่งค่าอัตราการดูดซึมนํ้าของดินมีค่าเกือบคงที่ จึงหยุดและนำเอาข้อมูลที่ได้ไปวิเคราะห์หาอัตราการดูดซึมนํ้าของดินต่อไป
ถ้านำเอาความลึกของนํ้าสะสม (Accumulated Depth) และเวลานับจากเริ่มต้นให้นํ้าท่วมผิวดินมาเขียนลงในกระดาษกราฟ เราจะได้ความสัมพันธ์กันในรูปของสมการยกกำลัง
D = AtB
(2.11)เมื่อ D = ความลึกของนํ้าสะสมที่ซึมลงไปในดิน (มิลลิเมตร)
t = ระยะเวลานับตั้งแต่เริ่มต้นให้นํ้า (นาที) A และ B = เป็นค่าคงที่ของสมการถ้านำเอาค่า D และ t ไปเขียนลงในกระดาษกราฟ log-log จะได้ความสัมพันธ์อยู่ในรูปของสมการเส้นตรง ซึ่งจะสามารถหาค่า A และ B ได้จากคุณสมบัติของกราฟเส้นตรงดังนี้สมการ (2.11) นี้อาจเขียนใหม่ได้เป็น
Log D = B log t + log A
(2.12)ซึ่งอยู่ในรูปของสมการเส้นตรง
Y = mX + c
(2.13)ในสมการ (2.13) ความลาดชันของเส้นมีค่าเท่ากับ ∆y / ∆x และcเป็นค่าคงที่ซึ่งเท่ากับระยะทางจากจุดกำเนิด (Origin) ถึงจุดตัดระหว่างเส้นตรงกับแกน ดูรูปที่ 2.10
จากคุณสมบัติดังกล่าวนี้ ถ้าเราให้ D เป็นค่าทางแกนตั้ง และ t เป็นค่าทางแกนราบ เราอาจคำนวณหาค่าของ A และ B ได้จากกราฟที่เขียนบนกระดาษ log-log โดยB = ความลาดเทของเส้นและมีค่าเท่ากับระยะทาง (linear scale) ในแนวตั้งหารด้วยระยะทางในแนวราบระหว่างจุดสองจุดบนเส้น โดยปกติแล้วจะมีค่าเท่ากับอยู่ระหว่าง 0 และ 1 A = ระยะทางจากจุดกำเนิด (origin) ถึงจุดที่เส้นตัดกับแกนตั้งในที่นี้จะมีค่าเท่ากับความลึกของนํ้าที่ซึมลงไปในดินสะสมที่เวลา t = 1 นาทีจากสมการความลึกของนํ้าสะสมที่ซึมลงไปในดิน จะสามารถเปลี่ยนเป็นสมการดูดซึมของดินได้
= A.BtB-1
(2.14)เมื่อ I = อัตราการดูดซึมนํ้า (มิลลิเมตร/นาที)
t = ระยะเวลานับตั้งแต่เริ่มต้นให้นํ้า (นาที)ตามปกติแล้วมักจะใช้ค่า I มีหน่วยเป็นมิลลิเมตรต่อชั่วโมง จึงอาจเขียน (2.14) ใหม่ให้อยู่ในรูปง่ายๆ ได้ดังนี้
I = ktn
(2.15)เมื่อ I = อัตราการดูดซึมนํ้าของดิน (มม./ชั่วโมง) t = ระยะเวลานับตั้งแต่เริ่มต้นให้นํ้า (นาที) k = เป็นระยะจากจุดกำเนิดถึงจุดที่กราฟตัดแกนตั้ง ซึ่งจะมีค่าเท่ากับ60 A.B.n = ความลาดเทของกราฟ ซึ่งจะมีค่าเท่ากับ B – 1ตัวอย่างที่ 2.8 จากสมการทดลองหาอัตราการดูดซึมนํ้าของดินในดินร่วนปนทราย (Sandy Loam)ได้ผลดังตาราง จงหาสมการอัตราการดูดซึมนํ้าของดินและการดูดซึมสะสม
ก. ถ้าต้องการจะให้นํ้าแก่พืช 80 มม. จะต้องให้นํ้านานเท่าใดข. จงหาอัตราการดูดซึมนํ้าของดิน หลังจากให้นํ้าแล้ว 20 นาที และ 2 ชั่วโมงข้อมูลอัตราการดูดซึมนํ้าของดินที่วัดจากถังลมดิน : ดินร่วนปนทราย
เวลา.... น. เวลาต่าง เวลาเหมะสม ความลึก ความลึกต่าง ความลึกสะสม
จากกราฟการดูดซึมสะสมระยะทางจากจุดกำเนิดถึงจุดตัดที่แกนตั้งเท่ากับ 3.7 และ slope ของเส้นเท่ากับ 0.56 ดังนั้นสมการของการดูดซึม (Accumulated Depth) คือ
D = 3.7 t 0.56โดย D มีหน่วยเป็นมิลลิเมตร และ t มีหน่วยเป็นนาที จากสมการนี้เราสามารถหาสมการอัตราการดูดซึมนํ้าของดินที่เวลาใดหลังจากให้นํ้าได้ดังนี้k = 60.A.B
= 60 x 3.7 x 0.56 = 124.3 n = B – 1
= 0.56 – 1 = -0.44 I = 124.3t-0.44
มม./ซม.นำเอาค่าความลึกสะสม (D) และเวลาสะสม (t) ไปพล็อตลงในกระดาน log-log จะได้กราฟดูดซึม
เพื่อความสะดวกในการหาค่าอัตราการดูดซึมนํ้าของดินที่ระยะเวลาต่าง ๆ ควรจะเขียนกราฟของสมการข้างบนลงในกระดาษ log-log โดยเริ่มจากจุดที่ที่แกนตั้ง (I) มีค่าเท่ากับ 124.3 จากนั้นเขียนเส้นตรงซึ่ง
มีความลาดเทเท่ากับ -0.44 ซึ่งทำได้ โดยลากเส้นในแนวราบให้ยาว 10 หน่วย แล้วลากเส้นในแนวดิ่งจากปลายของเส้นเดิมแต่อยู่ตํ่ากว่า 4.4 หน่วย เมื่อลากเส้นต่อระหว่างจุดปลายของเส้นนี้กับจุดบนแกนตั้งที่มีค่า124.3 ก็จะได้กราฟอัตราการดูดซึมนํ้าของดินตามต้องการ ดังแสดงในรูปที่ 2.11
ก. ต้องการหาว่าจะต้องให้นํ้าแก่พืชนานเท่าใด อาจทำได้ 2 วิธีคือ (1) โดยการอ่านกราฟ ถ้าต้องการ
ให้นํ้าแก่พืช 80 มม. จะต้องให้นํ้าขังอยู่บนผิวดินนาน 245 นาที (2) โดยการคำนวณจากสมการ
ดังนี้
D = 3.7 t 0.56
ข. ค่าอัตราการซึมของนํ้าผ่านผิวดินหลังจากให้นํ้าแล้ว 20 นาที และ 2 ชม. เมื่ออ่านจากกราฟจะได้
I20 = 34 มม./ซม.
I120 = 15 มม./ซม.
ค่าเหล่านี้อาจจะคำนวณจากสมการที่หาได้ คือ
I = 124.3t-0.44
I20 = 124.3(20)-0.44
= 33.33 มม./ซม.
และ
I120 = 124.3(120)-0.44
= 15.1 มม./ซม.
วิธีการวัดการดูดซึมของดินที่กล่าวมาข้างต้นเป็นวิธีที่นิยมใช้กันอย่างแพร่หลาย เพราะใช้เครื่องมือง่าย ๆ และวิธีการก็ง่าย แต่ยังมีวิธีการวัดอีกสองแบบซึ่งยังนิยมใช้กันอยู่ละสมควรจะทราบ คือ
ข. การวัดอัตราการดูดซึมนํ้าของดินโดยการวัดปริมาณนํ้าที่ไหลเข้าและไหลออก (Inflow –Outflow)
วิธีการดังกล่าวข้างต้นเป็นการวัดเมื่อทิศทางการไหลซึมของนํ้าอยู่ในแนวดิ่ง ซึ่งเป็นลักษณะของการให้นํ้าแบบท่วมผิวดิน แต่ในการให้นํ้าทางร่องคู (Furrow Irrigation) ลักษณะการดูดซึมจะแตกต่างออกไป กล่าวคือ ทิศทางที่นํ้าไหลซึมเข้าไปในร่องคูจะมีทั้งในแนวดิ่งและในแนวราบ ดังนั้นถ้าจะใช้วิธีวัดโดยถังกลมกับการให้นํ้าทางร่องคูจึงไม่ถูกต้อง วิธีที่ใช้กันคือ วัดความแตกต่างระหว่างอัตราที่นํ้าไหลเข้าและออกจากช่วงความยาวของร่องช่วงหนึ่ง ค่าที่วัดได้นี้ก็คืออัตราการที่นํ้าซึมในร่องคูนั่นเอง
วิธีวัดทำได้โดยติดตั้งอาคารวัดนํ้าขนาดเล็กไว้ที่หัวร่อง และที่จุดซึ่งอยู่ระห่างออกไปทางท้ายร่องประมาณ 25 – 30 เมตร เริ่มวัดอัตราที่นํ้าไหลเข้าเมื่อนํ้าไหลมาถึงจุดกึ่งกลางระหว่างอาคารวัดนํ้าทั้งสองและ
วัดครั้งต่อไปเมื่อนํ้าไหลผ่านอาคารวัดนํ้าอันหลังออกไปเล็กน้อย จากนั้นก็วัดต่อ ๆ ไปทุก 3-5 นาที หรือมากกว่าจนได้ข้อมูลมากพอ การวัดทุกครั้งจะต้องวัดพร้อมกันทั้งสองแห่ง
เนื่องจากว่าอัตราการที่นํ้าไหลผ่านนิยมบอกเป็นปริมาตรต่อหนึ่งหน่วยเวลา อัตราการซึมในร่องคูที่วัดได้จึงบอกเป็นปริมาตรต่อหนึ่งหน่วยเวลาต่อความยาวของร่องระหว่างอาคารวัดนํ้า เช่น ลิตร/วินาที/25เมตร หรือแกลลอน/นาที/100 ฟุต เป็นต้น หน่วยดังกล่าวนี้สามารถแปลงให้เป็น มม./ซม. หรือ นิ้ว/ซม. ได้โดยถือว่าพื้นที่รับนํ้าในร่องเท่ากับระยะทางระหว่างอาคารวัดนํ้าคูณด้วยระยะทางระหว่างร่อง (Furrow Spacing)
2.11 การรั่วซึมในแปลงนา (Percolation & Seepage)น. 70
การรั่วซึมในแปลงนาจะเกิดมีได้เป็นสองลักษณะคือ การรั่วซึมทางลึก (percolation) ซึ่งหมายถึงปริมาณนํ้าที่สูญเสียเนื่องจากการไหลซึมเลยเขตรากลงสู่ดินชั้นล่าง และการรั่วซึมทางด้านข้าง (seepage) การรั่วซึมทั้งสองลักษณะจะเกิดขึ้นเมื่อดินอิ่มนํ้า (Saturation) หรือภายหลังดินได้ดูดซึมนํ้าเป็นเวลานานจนกระทั่งอัตราการดูดซึมของดินมีค่าคงที่ ในขณะที่ดินอิ่มตัวนํ้านี้ นํ้าในดินส่วนหนึ่งจะซึมลงดินชั้นล่างด้วยแรงดึงดูดของโลก และบางส่วนก็จะไหลไปตามทิศต่าง ๆ โดยรอบ ซึ่งค่าทั้งสองนี้ยากที่จะแยกออกจากกัน แต่นับว่ามีความสำคัญต่อการออกแบบระบบส่งนํ้าและระบบแจกจ่ายนํ้าในแปลงนาเป็นอย่างมาก เพราะเป็นการสูญเสียที่หลีกเลี่ยงไม่ได้เนื่องจากเป็นปรากฏการณ์ธรรมชาติ ฉะนั้น (Percolation & Seepage) จึงเป็นตัวการที่สำคัญอย่างหนึ่งที่ทำให้เพิ่มปริมาณนํ้าชลประทานที่จะส่งให้แก่พืชมากกว่าปริมาณนํ้าที่พืชต้องการใช้จริง
องค์ประกอบที่มีอิทธิพลต่อการรั่วซึมนํ้าของดินคือเนื้อดิน โครงสร้างของดิน ระดับนํ้าใต้ดินความสามารถให้นํ้าซึมผ่านได้ของดิน (Permeability) ความหนาแน่นของดิน ความลาดเทของชลศาสตร์ของนํ้าใต้ดิน ความแตกต่างของระดับพื้นดิน ความลึกของชั้นดินทึบนํ้า
สำหรับในแปลงนาที่มีนํ้าขังอยู่ตลอดเวลาจะถือว่าการรั่วซึมทางด้านข้างนั้น แปลงนาที่อยู่ใกล้เคียงสามารถนำออกไปใช้ได้ ส่วนการรั่วซึมทางลึกเป็นการสูญเสียนํ้าที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ จึงจำเป็นต้องมีการตรวจวัดเพื่อประโยชน์ในการคำนวณความต้องการนํ้าชลประทานในแปลงนาซึ่งจะทำการวัดได้ง่าย ๆ โดยใช้ถังกลมเปิดปากเปิดก้นขนาดเส้นผ่านศูนย์กลาง 50 เซนติเมตร สูง 50 เซนติเมตร ตอกลงในดินลึกประมาณ25 เซนติเมตร ทำฝาปิดป้องกันการระเหยในกรณีที่มีชั้นดินทึบนํ้าเป็นแผ่นบาง ๆ อยู่ใกล้ผิงดิน เวลาตอกถังจะต้องไม่ให้ลึกจนทำให้ชั้นดินทึบนํ้าฉีกขาด เติมนํ้าให้ใกล้เคียงกับระดับนํ้าในแปลงนา แล้วทำการวัดนํ้าที่หายไปในแต่ละวัน จะได้ค่าการรั่วซึมทางลึกของแปลงนาโดยประมาณ นอกจากนี้แล้วยังมีวิธีการวัดอัตราการรั่วซึมในแปลงนาที่ปลุกข้าวจริง ๆ อีก โดยการติดตั้งเครื่องมือที่เรียกว่าบรรทัดเอียง (Sloping gauge) ดัง
หลักการของบรรทัดเอียงก็เพียงแต่ว่าในแปลงนาข้าวจะมีปริมาณนํ้าที่เกี่ยวข้องอยู่ 5 ชนิด คือ นํ้าชลประทาน (IR) การใช้นํ้าของข้าว (ET) นํ้าฝน (RN) นํ้าที่ระบายออก (DR) และนํ้าที่สูญเสียโดยการรั่วซึม(S&P) ดังนั้น ถ้าไม่มีนํ้าไหลเข้าออกแปลงนานั้นแล้ว นํ้าในแปลงนาก็จะมีการสูญเสียเพียงสองทางคือ ET +(S&P) ซึ่งจะสามารถหาได้โดยวัดระดับนํ้าที่ลดลงประจำวันในแปลงนา สำหรับค่า ET ของนาข้าวนั้นสามารถหาในแปลงนาได้ ซึ่งจะกล่าวถึงต่อไป ดังนั้นเมื่อนำค่า ET ไปลบออกแล้ว ก็จะได้ค่า S&P หลักใหญ่ของการใช้บรรทัดเอียง ก็คือจะต้องไม่มีนํ้าล้นเข้าออกแปลงนา
เนื่องจากระดับนํ้าในแปลงนาที่ลดลงในแต่ละวันมีค่าเฉลี่ยน้อยกว่า 1 เซนติเมตร ดังนั้นเพื่อให้การวัดระดับนํ้าทำได้ละเอียดขึ้น ไม้บรรทัดที่ใช้ติดตั้งต้องเอียง 1 ต่อ 5 เพื่อที่จะได้ขยายการวัดให้มีช่วงกว้างขึ้นโดยสามารถคำนวณหา S&P จากสมการ
= ระดับนํ้าที่วัดได้จากบรรทัดเอียง มม.
= วันที่ทำการวัด
ถ้าวันไหนมีฝนตกจะต้องบวกอัตราการรั่วซึมด้วยปริมาณนํ้าฝนที่วัดได้ แต่มีข้อแม้ว่า การที่ฝนตกต้องไม่ทำให้เกิดนํ้าล้นแปลงนา
จากที่มีผู้เคยทำการประเมินไว้ว่า สำหรับดินเหนียวและมีระดับนํ้าใต้ดินตื้น จะมีการสูญเสียประมาณวันละ 1-2 มิลลิเมตร แต่ถ้าเป็นสภาพดินทรายและมีระดับนํ้าใต้ดินอยู่ลึก อาจจะมีการสูญเสียของนํ้ามากถึงวันละ 7-10 มม. ซึ่งวิธีที่จะลดปริมาณการสูญเสียของนํ้าโดยการรั่วซึมลงไปในดินให้น้อยลง อาจกระทำได้โดยดารทำเทือกหลาย ๆ ครั้ง เพราะนอกจากจะทำให้ดินแน่นขึ้นแล้ว ยังเป็นการช่วยกำจัดวัชพืชในแปลงนาอีกด้วย
ในกรณีที่มีนํ้าต้นทุนอย่างจำกัด ข้อเสนอแนะในการปลูกพืชตามลักษณะของการสูญเสียของนํ้าโดยการรั่วซึมลงไปในดินมีดังตารางที่ 2.6
2.12 เอกสารอ้างอิงน. 73
1. สถาบันเทคโนโลยีแห่งเอเซีย. 2524. การชลประทานระดับไร่นา. ปทุมธานี. 300 น.2. ภาควิชาวิศวกรรมชลประทาน. 2529. เอกสารประกอบการอบรมหลักสูตร การใช้นํ้าชลประทาน.
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน. 451 น.3. วิบูลย์ บุญยธโรกุล. 2526. หลักการชลประทาน. ภาควิชาวิศวกรรมชลประทาน
มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ วิทยาเขตกำแพงแสน. 274 น.4. Israelsen, O.W. and V.E. Hansen, 1962, Irrigation Principles and Practices, 3rd Edition Wiley
Toppan, 447p.
2.13 แบบฝึกหัดน. 74
(1) เก็บตัวอย่างดินในโครงการชลประทานแห่งหนึ่ง จากพื้นที่ที่มีสภาพแตกต่างกัน 3 ตัวอย่าง ผลการวิเคราะห์ ส่วนประกอบของดินได้ผลดังตาราง
จงใช้รูปที่ 2.1 จำแนกประเภทเนื้อดิน (Soil Texture) ของดินทั้ง 3 ตัวอย่าง พร้อมประมาณค่าคุณสมบัติของดินดังต่อไปนี้
- ค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏ
- ค่าความพรุน (Porosity)
- ค่าความชื้นที่ Field Capacity
- ค่าความชื้นที่ Permanent Wilting Point
- ค่าความชื้นที่พืชดูดเอาไปใช้ได้ (Available Moisture)
(2) ในการเก็บตัวอย่างดินเพื่อหาค่าความหนาแน่นรวม(Bulk Density) และค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏ (Apparent Specific Gravity) ของดินด้วย Soil Core Sampler ได้ข้อมูลดังนี้
-ขนาดวงแหวน : เส้นผ่าศูนย์กลาง 5.5 เซนติเมตร สูง 6 เซนติเมตรนํ้าหนักวงแหวนและกระป๋องเก็บตัวอย่าง 50 กรัม
- นํ้าหนักดินก่อนอบรวมนํ้าหนักวงแหวนและกระป๋องเก็บตัวอย่าง 285 กรัม
- นํ้าหนักดินแห้งหลังอบที่ 105 °c เป็นเวลา 24 ชั่วโมง รวมนํ้าหนักวงแหวนและกระป๋องเก็บตัวอย่าง 250 กรัม
(3) ในการหาความชื้นของดินในแปลงเพาะปลูกแห่งหนึ่งซึ่งเป็นดินร่วน โดยการใช้สว่านเจาะเก็บตัวอย่างดิน ได้ข้อมูลดังต่อไปนี้
ความถ่วงจำเพาะปรากฏ (As) ของดินร่วน
= 1.40
นํ้าหนักของกระป๋องเก็บตัวอย่าง
= 17.0 กรัม
นํ้าหนักดินเปียกรวมนํ้าหนักกระป๋อง
= 128.0 กรัม
นํ้าหนักดินแห้งรวมนํ้าหนักกระป๋อง
= 105.0 กรัม
จงคำนวณหาความชื้นในดินเป็นร้อยละโดยนํ้าหนักดินแห้ง และโดยปริมาตร
(4) จงหาความลึกของนํ้าที่จะต้องให้แก่ดินเพื่อให้ดินมีความชื้นที่ Field Capacity
ความชื้นของดินก่อนการให้นํ้า
= 8.5 % โดยนํ้าหนักดินแห้ง
ความชื้นที่ Field Capacity
= 21.5 % โดยนํ้าหนักดินแห้ง
ความลึกของเขตราก(D)
= 0.90 เมตร
ความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน(As) = 1.25
(5) ดินในพื้นที่เพาะปลูกเป็นดินเนื้อปานกลาง มีความสามารถในการอุ้มนํ้าหรือมีความชื้นที่พืชดูดไปใช้ได้ 2 มม./ซม. ถ้าข้าวโพดที่ปลูกในแปลงนี้มีระยะเขตรากลึกประมาณ 80 ซม. และความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้ เท่ากับ 60 % อยากทราบว่าค่าความชื้นในดินที่ยอมให้ข้าวโพดดูดไปใช้ตลอดเขตรากซึ่งมีหน่วยเป็นความลึกของนํ้ามีค่าเท่าใด
(6) ดินในพื้นที่เพาะปลูกแห่งหนึ่งเป็นดินร่วน (Loam) ถ้าพืชที่ปลูกในแปลงนี้มีระยะเขตรากลึกประมาณ 100 ซม. และความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้ เท่ากับ 55 % อยากทราบว่าค่าความชื้นในดินที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ตลอดเขตรากซึ่งมีหน่วยเป็นความลึกของนํ้ามีค่าเท่าใด
(7) จากข้อ 5 ถ้ากำหนดว่าจะให้นํ้าแก่ข้าวโพกเมื่อความชื้นในดินลดลงถึงจุดวิกฤต (Critical Point)และในการให้นํ้าแค่ละครั้งจะให้จนดินมีความชื้นที่ Field Capacity ถ้าประสิทธิภาพการใช้นํ้าในแปลงข้าวโพดดังกล่าวเท่ากับ 85% จงคำนวณหาปริมาณนํ้าชลประทานที่ให้แต่ละครั้ง
ถ้าแปลงข้าวโพดดังกล่าวมีพื้นที่ 20 ไร่ นํ้าที่ให้ได้จากการสูบนํ้าจากแหล่งนํ้าในพื้นที่กำหนดว่าการให้นํ้าแต่ละครั้งจะใช้เวลาในการสูบไม่เกิน 8 ชม. จงคำนวณหาขนาดเครื่องสูบนํ้าที่ต้องการ
(8) ในแปลงข้าวซึ่งเนี้อดินเป็นดินร่วนปนดินเหนียว ก่อนการให้นํ้ามีความชื้น 10%โดยนํ้าหนักดินแห้ง จงคำนวณหาปริมาณนํ้าที่จะทำให้ดินในแปลงอิ่มตัวตลอดความลึก 30 เซนติเมตร ถ้าค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏ เท่ากับ 1.35 และค่าความพรุนของดินเท่ากับ 49%
(9) ในการวัดอัตราการซึมนํ้าของดินในแปลงเพาะปลูกแห่งหนึ่งด้วย Double Ring Infiltrometerได้ข้อมูลดังตาราง จงหาสมการการซึมสะสม (Cumulative Infiltration) และสมการอัตราการซึมนํ้า
(Infiltration Rate) ของดินในแปลงดังกล่าวพร้อมคำนวณหาว่าถ้าต้องการให้นํ้าทางผิวดินเป็นปริมาณ 50 มม. จะต้องให้นํ้าขังบนผิวดินเป็นเวลานานเท่าใด
(10) จงตอบคำถามต่อไปนี้(10.1) โครงการชลประทานแห่งหนึ่งมีพื้นที่เพาะปลูก 300,000 ไร่ ปริมาณการใช้นํ้าของพืชเท่ากับ5 มม./วัน พืชมีอายุ 120 วัน จงคำนวณหาว่าโครงการจะต้องเตรียมนํ้าไว้สำหรับเพาะปลูกเท่าใดประสิทธิภาพการชลประทาน เท่ากับ 60%(10.2) ถ้าปริมาณนํ้าชลประทานสุทธิที่จะต้องให้แก่แปลงอ้อย เท่ากับ 100 มม. อ้อยมีอัตราการใช้นํ้า8 มม./วัน จงหาความถี่ในการให้นํ้า