วิศวกรรมชลประทานเบื้องต้น02207211

บทที่ 3 ความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements)

หน้า 77–146 ในหนังสือ · 10 หัวข้อ

3.1 คำนำน. 77

ปริมาณความต้องการนํ้าของพืช(Crop Water Requirement) หรือปริมาณการใช้นํ้าของพืช (Crop Evapotranspirationหรือ Crop Consumptive Use) เป็นข้อมูลสำคัญที่วิศวกรชลประทานจำเป็นจะต้องทราบเพราะปริมาณความต้องการนํ้าของพืชจะเกี่ยวข้องกับการกำหนดการให้นํ้า(ปริมาณและความถี่ในการให้นํ้า)การออกแบบระบบส่งนํ้าและระบบแหล่งนํ้าของโครงการชลประทานการวางโครงการชลประทานและรวมถึงการบริหารจัดการนํ้าชลประทานปริมาณความต้องการนํ้าของพืช คือปริมาณนํ้าที่พืชต้องการในกระบวนการระเหย(Evaporation)และการคายนํ้า(Transpiration) ซึ่งปกติจะเรียกว่าการคายระเหย(Evapotranspiration)ถือเป็นปริมาณนํ้าที่สูญเสียจากพื้นที่เพาะปลูกสู่บรรยากาศในรูปของไอนํ้า ดังสมการที่ 3.1

Crop Evapotranspiration = Crop Transpiration + Soil Evaporation

(3.1)

จากสมการที่ 3.1 ปริมาณความต้องการนํ้าของพืชของพืช จึงประกอบด้วย

• ปริมาณการคายนํ้าของพืช(Crop Transpiration) ซึ่งหมายถึงปริมาณนํ้าที่พืชดูดไปจากดินเพื่อ

นำไปใช้สร้างเซลล์และเนื้อเยื่อและคายออกทางใบสู่บรรยากาศในกระบวนการคายนํ้าถือเป็นนํ้าที่พืชใช้ในการเจริญเติบโต ถ้าดินมีความชื้นไม่เพียงพอ พืชจะเกิดความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า (Water Stress) และอาจมีผลทำให้พืชปิดปากใบพืชลดการคายนํ้าซึ่งจะมีผลต่อการสังเคราะห์แสง การเจริญเติบโตและการให้ผลผลิตของพืช หลักการชลประทานที่กล่าวถึงในบทที่ 2 คือต้องควบคุมความชื้นในเขตรากให้เพียงพอกับความต้องการนํ้าในกระบวนการคายนํ้า

• ปริมาณการระเหยนํ้าจากผิวดิน(Soil Evaporation) ซึ่งหมายถึงปริมาณนํ้าที่ระเหยจากผิวดิน

บริเวณรอบ ๆ ต้นพืชและจากผิวนํ้าในขณะให้นํ้าหรือขณะที่มีนํ้าขังอยู่ รวมถึงนํ้าที่เกาะอยู่ตามใบเนื่องจากฝนหรือการชลประทานเป็นการสูญเสียนํ้าจากแปลงเพาะปลูกที่หลีกเลี่ยงไม่ได้แต่สามารถลดการปริมาณการระเหยนํ้าจากพื้นที่เพาะปลูกได้โดยการหาวัสดุที่เหมาะสมมาคลุมดิน (Mulching) เพื่อลดการสูญเสียนํ้าจากระเหยดังรูปที่ 3.1ในสภาวะที่อากาศแห้งอุณหภูมิสูงและลมพัดแรง อัตราการระเหยนํ้าจากผิวดินจะมีค่ามาก และมีผลทำให้ความชื้นในดินลดลงอย่างรวดเร็ว ขณะเดียวกันพืชจะคายนํ้ามากขึ้น จึงจำเป็นต้องให้นํ้าชลประทาน

บ่อยมากขึ้น เพื่อป้องกันไม่ให้ความชื้นในดินลดลงตํ่ากว่าจุดวิกฤต (Critical Point) และพืชเกิดความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้าตามที่กล่าวมาแล้ว

รูปที่ 3.1 การคลุมดินเพื่อลดการระเหย
รูปที่ 3.1 การคลุมดินเพื่อลดการระเหย

3.2 ปัจจัยที่มีผลต่อการคายนํ้าและระเหย(Factors Affecting Evapotranspiration)น. 78

การคายนํ้าของพืชและการระเหยนํ้าจากผิวดินในแปลงจะมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับ 3 ปัจจัยหลัก คือ

• ภูมิอากาศซึ่งได้แก่ รังสีอาทิตย์ อุณหภูมิ ความเร็วลมและความชื้นสัมพัทธ์การคายนํ้าและการ

ระเหยจะแปรผันโดยตรงกับค่ารังสีอาทิตย์ อุณหภูมิ และความเร็วลมและจะแปรผันผกผันกับ

ค่าความชื้นสัมพัทธ์

• ชนิดและอายุพืชพืชบางชนิดเช่นข้าว อ้อยต้องการนํ้าในการคายนํ้าและการระเหยสูง ขณะที่พืช

บางชนิดต้องการนํ้าน้อยกว่าเช่นข้าวโพด ข้าวฟ่าง ขณะที่พืชยังเล็กเช่นช่วงเริ่มปลูก พืชจะใช้

นํ้าในการคายนํ้าน้อยแต่ผิวดินที่มีพืชปกคลุมน้อยจะมีการระเหยของนํ้าสูง

• ความชื้นในดินถ้าดินมีความชื้นสูงพืชจะใช้นํ้าในการคายนํ้าและการระเหยได้เต็มที่ตาม

ศักยภาพของพืชและสภาวะของภูมิอากาศ แต่ถ้าดินมีความชื้นน้อยการคายนํ้าและการระเหยจะ

ลดลง

ปริมาณการคายนํ้าและการระเหยในสมการที่ 3.1 จะมีเปลี่ยนแปลงตลอดช่วงอายุการเจริญเติบโตของพืช ช่วงเริ่มปลูก (Sowing) พืชยังเล็กมาก เปอร์เซนต์การปกคลุมพื้นที่น้อย ปริมาณการคายนํ้าจะน้อยแต่ปริมาณการระเหยจะมาก ครั้นเมื่อพืชเจริญเติบโตเต็มที่ สัดส่วนพื้นที่ใบที่ปกคลุมพื้นที่ (Leaf Area Index,LAI) มีค่ามาก ปริมาณการคายนํ้าจะมีค่ามากขึ้น ขณะที่การระเหยลดลง และเมื่อพืชใกล้เก็บเกี่ยวการคายนํ้าจะลดลงและมีการระเหยมากขึ้นดังแสดงในรูปที่ 3.2

รูปที่ 3.2 สัดส่วนการระเหยและการคายนํ้า
รูปที่ 3.2 สัดส่วนการระเหยและการคายนํ้า

การคายนํ้าคือขบวนการที่นํ้าซึ่งพืชดูดไปจากดินไหลผ่านลำต้นไปสู่ใบ

และสูญเสียไปในบรรยากาศในรูปของไอนํ้าทางรูใบถ้าพิจารณาดูเซลล์ที่ใบของพืชจะเห็นว่า เซลล์บางเซลล์จะติดอยู่กับใบซึ่งเป็นท่อนำนํ้ามาสู่ใบ เมื่อมีการสูญเสียนํ้าจากใบ เซลล์ของใบก็จะเหี่ยวซึ่งเป็นผลให้มีแรงดูดนํ้าจากเส้นใบมากขึ้น นํ้าก็ต้องไหลจากลำต้นไปสู่ใบเพิ่มขึ้น และรากพืชก็จะต้องดูดนํ้าจากดินเพิ่มข้น ดังนั้นถ้าดินมีความชื้นอย่างพอเพียงอยู่ตลอดเวลา อัตราที่พืชดูดนํ้าจากดินจะขึ้นอยู่กับอัตราการคายนํ้า(Transpiration Rate)ในทางตรงกันข้าม ถ้าความชื้นในดินลดลงจนไม่พอเพียงกับความต้องการของพืช อัตราการคายนํ้าก็จะขึ้นอยู่กับอัตราที่พืชดูดได้จากดิน

พืชเกือบทุกชนิดจะมีการคายนํ้าส่วนใหญ่ในระยะเวลาที่มีแสงแดดในตอนกลางวัน (พืชบางชนิดเช่น สับปะรด มีการคายนํ้าในตอนกลางคืน) และอีกประมาณ 5 ถึง 10 เปอร์เซ็นต์จะเกิดขึ้นในตอนกลางคืนอัตราการคายนํ้าจะมีค่าน้อยที่สุดตอนก่อนพระอาทิตย์ขึ้น และมีค่าสูงสุดตอนก่อนเที่ยงเล็กน้อย

ถึงแม้ว่าการคายนํ้าของพืชที่มากเกินไปจนกระทั่งทำให้เกิดการเหี่ยวเฉาขึ้นนั้นเป็นอันตรายต่อพืชและทำให้ผลผลิตลดลง แต่เนื่องจากว่า อัตราการคายนํ้าของพืชขึ้นอยู่กับพลังงานที่ได้รับจากดวงอาทิตย์เช่น อุณหภูมิ แสงแดด และองค์ประกอบอื่น ๆ เช่น ความเร็วของลม และความชื้นของบรรยากาศซึ่งไม่สามารถควบคุมได้ ในทางปฏิบัติแล้ว จึงมีทางป้องกันมิให้เกิดความเสียหายแก่พืชได้โดยพยายามจัดให้พืชนั้นอย่างเพียงพอตลอดเวลา และทำให้ดินมีคุณสมบัติที่จะทำให้รากพืชสามารถแผ่กระจายออกไปได้อย่างกว้างขวางและลึกซึ่งจะทำให้พืชสามารถดูดนํ้าไปใช้ได้อย่างพอเพียงอยู่เสมอ

3.3 การหาปริมาณการใช้นํ้าของพืช (Determining Crop Evapotranspiration)น. 79

ปริมาณการใช้นํ้าของพืชในกระบวนการระเหยและคายนํ้าซึ่งต่อไปจะเรียกสั้นๆว่าค่า ETCสามารถหาได้หลายวิธี ดังนี้

1. การคำนวณจากสมดุลนํ้าในแปลง (Soil Water Balance) 2. การวัดปริมาณการระเหยและการคายนํ้าโดยตรงโดยใช้ถังวัดการใช้นํ้าของพืช(Lysimeter) 3. การคำนวณจากข้อมูลภูมิอากาศ (Meteorological Data) 4. การคำนวณจากถาดวัดการระเหย (Pan Evaporation)

3.3.1 การคำนวณจากสมดุลนํ้าในแปลง (Soil Water Balance)

การศึกษาสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกจะทำให้ทราบว่าแต่ละวันแปลงเพาะปลูกได้รับนํ้าเป็นจำนวนเท่าใด และมีการสูญเสียนํ้าในกระบวนการต่างๆ เป็นจำนวนเท่าใด ซึ่งสามารถนำมาวิเคราะห์หาว่าแต่วันแปลงเพาะปลูกต้องสูญเสียนํ้าในกระบวนการระเหยและคายนํ้าเท่าใดซึ่งจะทำให้ทราบว่าค่า

ETCโดยประมาณ องค์ประกอบของสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกแสดงอยู่ในรูปที่ 3.3

รูปที่ 3.3 สมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูก
รูปที่ 3.3 สมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูก

จากรูปที่ 3.3 สามารถเขียนสมการเพื่อหา ETCจากสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกได้ดังนี้ETC = I+R – RO – DP+ ∆SW+ ∆SF

(3.2)เมื่อETCคือปริมาณการใช้นํ้าของพืชในช่วง t วันI คือปริมาณนํ้าชลประทานที่ใช้ในช่วง t วันR คือปริมาณฝนที่ตกลงในแปลงในช่วง t วันRO คือปริมาณการสูญเสียนํ้าที่ไหลเลยท้ายแปลงเพาะปลูก (Runoff) ในช่วง t วันDP คือปริมาณการสูญเสียนํ้าที่ไหลเลยเขตราก (Deep Percolation) ในช่วง t วัน

∆SW คือผลต่างของความชื้นของดินในเขตราก (Soil Moisture) ในช่วง t วัน

∆SFคือผลต่างของความชื้นจากแปลงข้างเคียงที่เคลื่อนเข้าสู่เขตรากและความชื้นขากเขตรากที่

เคลื่อนออกไปสู่แปลงข้างเคียง (Subsurface Flow) ในช่วง t วัน

ถ้าทราบค่าทางขวามือของสมการจะสามารถคำนวณหา ETCในช่วง t วันใดๆได้ จากสมาการค่า I,R, RO, ∆SW สามารถวัดได้ แต่ไม่สามารถวัดค่า DP และ ∆SFในแปลงเพาะปลูกได้ ในสภาพแปลงเพาะปลูกตามปกติและในช่วงระยะยาว ∆SF เช่น 7-10 วัน ∆SF จะมีค่าน้อยมากจนตัดทิ้งได้ จึงเหลือเฉพาะDP ที่มีปัญหาในการวัด แต่สามารถคำนวณหาค่า DP โดยประมาณได้ถ้ารู้ค่าความชื้นในดินก่อนการให้นํ้าหรือรู้อัตราการซึมนํ้าของดินในแปลงก่อนการให้นํ้าหรือก่อนฝนตกและเพื่อหลีกเลี่ยงปัญหาในการวัดหรือการประมาณค่า DP จึงแนะนำว่าวิธีการหาค่า ETC จากสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกควรใช้เฉพาะช่วงที่ไม่ได้ให้นํ้าชลประทานหรือไม่มีฝนตก ในกรณีนี้สมการที่ (3.3) จะเขียนได้ใหม่เป็นดังนั้นช่วงที่ไม่มีฝนตกหรือมีการให้นํ้าชลประทาน ETCจะเท่ากับความชื้นในดินที่หายไปในช่วงเวลา t วัน

ETC = ∆SW

(3.3)

ดังนั้น เพื่อแก้ปัญหาความยุ่งยากในการหาค่า ETC จากสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกตามที่กล่าวมาแล้ว จึงนิยมสร้างถังวัดการใช้นํ้าของพืช(Lysimeter) เพื่อใช้หาค่า ETC แทน ซึ่งจะได้กล่าวถึงในหัวข้อถัดไป

3.3.2 การวัดปริมาณการระเหยและการคายนํ้าโดยตรงโดยใช้ถังวัดการใช้นํ้าของพืช(Lysimeter)

ถังวัดการใช้นํ้าของพืชคือเครื่องมือสำหรับการวัดค่า ETCโดยตรง แต่วิธีนี้ต้องเสียเวลาและค่าใช้จ่ายสูง ปกติจะใช้เฉพาะงานวิจัยเท่านั้น ถังวัดการใช้นํ้าสามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ประเภทคือ

• ประเภทไม่วัดนํ้าหนัก(Non-weighing Lysimeters)ได้แก่

• ถังวัดการใช้นํ้าแบบระบายนํ้า (Percolation Type)

• ถังวัดการใช้นํ้าแบบนํ้าใต้ดินคงที่ (Constant Water Table Type)

• ถังวัดการใช้นํ้าของข้าว (Rice Lysimeter)

• ประเภทวัดนํ้าหนัก (Weighing Lysimeters)

• ถังวัดการใช้นํ้าแบบชั่งด้วยเครื่องชั่ง (Mechanically Weight Type)

• ถังวัดการใช้นํ้าแบบทุ่นลอย (Float Lysimeter)

• ถังวัดการใช้นํ้าแบบไฮดรอลิค (Hydraulic Weighing Lysimeter)

ถังวัดการใช้นํ้าแบบระบายนํ้า (Percolation Type)ดังแสดงในรูปที่ 3.4 เป็นแบบที่นิยมใช้กันมากเนื่องจากสามารถสร้างได้ง่าย ราคาถูก ไม่มีขีดจำกัดเรื่องขนาด สามารถวัดค่า ETCเป็นรายวันหรือมากกว่าถังวัดการใช้นํ้าแบบนี้ทำให้สามารถวัดค่า DP ได้ และสามารถตัดค่า ∆SF ออกจากสมการที่ (3.2) ได้ค่า∆SW จะหาได้โดยการตรวจวัดความชื้นในดินในแต่ละวัน

ภาพประกอบ
รูปที่ 3.4 ถังวัดการใช้นํ้าแบบระบายนํ้า (Percolation Type)
รูปที่ 3.4 ถังวัดการใช้นํ้าแบบระบายนํ้า (Percolation Type)

ถังวัดการใช้นํ้าของข้าว (Rice Lysimeter)ประกอบด้วยถัง 4 ถัง ขนาด 0.75ม. X 0.75ม. สูง 1.00 ม.เป็นถังก้นปิด 2 ถัง ก้นเปิด 2 ถัง นำไปติดตั้งในแปลงข้าว โดยปลุกข้าวในถังก้นปิด A และถังก้นเปิด C ส่วนถัง B (ก้นปิด) และ D (ก้นเปิด) ไม่ปลูกข้าว วัดระดับนํ้าในถังที่หายไป จะทำให้สามารถวัดค่า E, T และ Pของข้าวได้ดังรูปที่ 3.5 P คือค่า Percolation หรือปริมาณการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการรั่วซึมในแปลงนา

รูปที่ 3.5 ถังวัดการใช้นํ้าข้าว (Rice Lysimeter)
รูปที่ 3.5 ถังวัดการใช้นํ้าข้าว (Rice Lysimeter)

จากรูปที่ 3.5เมื่อนำปริมาณนํ้าที่หายจากถังต่างๆมาหักลบกันจะทราบค่า E, T และ P กรณีต่างๆได้ดังตารางที่ 3.1

ตารางที่ 3.1 การคำนวณหา E, T และ P จากถังวัดการใช้นํ้าข้าว
ตารางที่ 3.1 การคำนวณหา E, T และ P จากถังวัดการใช้นํ้าข้าว

ถังวัดการใช้นํ้าแบบชั่งด้วยเครื่องชั่ง (Mechanically Weight Type)ถังวัดการใช้นํ้าแบบนี้จะติดตั้งอยู่บน Laod Cells ซึ่งสามารถบอกนํ้าหนักของนํ้าที่หายไปในช่วงเวลาต่างๆได้ มี Data Logger บันทึกข้อมูลแบบอัตโนมัติ ดังรูปที่ 3.6 เป็นแบบที่มีความละเอียดถูกต้องในการวัดปริมาณการใช้นํ้าของพืชสูงกว่าถังวัดการใช้นํ้าแบบอื่น สามารถวัดปริมาณนํ้าที่หายไปเนื่องจากการระเหยและคายนํ้าได้ในช่วงเวลาที่น้อยกว่าวัน เช่นรายชั่วโมง แต่ถังการใช้นํ้าแบบนี้จะมีราคาแพงกว่าแบบอื่น

รูปที่ 3.6ถังวัดการใช้นํ้าแบบชั่งด้วยเครื่องชั่ง (Mechanically Weight Type)
รูปที่ 3.6ถังวัดการใช้นํ้าแบบชั่งด้วยเครื่องชั่ง (Mechanically Weight Type)

ถังวัดการใช้นํ้าแบบไฮดรอลิค (Hydraulic Weighing Lysimeter)ถังวัดการใช้นํ้าแบบนี้วัดนํ้าหนักของนํ้าในถังที่หายโดยดูจากแรงดันของของเหลวในหมอนยางที่วางไว้ใต้ถัง เมื่อมีการสูญเสียนํ้าจากถังนํ้าหนักถังจะลดลง มีผลทำให้แรงที่กระทำกับหมอนยางจะลดลง และแรงดันของของเหลวในหมอนยางลดลง ซึ่งอ่านได้จาก Manometer ดังรูปที่ 3.7 วิธีนี้มีข้อดีคือราคาไม่แพง การวัดให้ค่าละเอียดถูกต้องดี แต่ถ้าหมอนยางมีคุณสมบัติไม่คงตัว อาจทำให้การวัดผิดพลาดโดยไม่รู้ตัวได้ ยิ่งกว่านั้นถ้าหมอนยางเสื่อมจนของเหลวซึมผ่านได้ การวัดจะผิดพลาด และตรวจพบได้ยาก

รูปที่ 3.7ถังวัดการใช้นํ้าแบบไฮดรอลิค (Hydraulic Weighing Lysimeter)
รูปที่ 3.7ถังวัดการใช้นํ้าแบบไฮดรอลิค (Hydraulic Weighing Lysimeter)

3.3.3 การหาปริมาณการใช้นํ้าของพืชจากข้อมูลภูมิอากาศ (Meteorological Data)

การคำนวณหา ETC จากข้อมูลภูมิอากาศ หรือข้อมูลอุตุนิยมวิทยา (Meteorological Data) เป็นวิธีการที่นิยมใช้กันมานานร่วม100 ปี บุคคลที่มีส่วนสำคัญในการหาวิธีการคำนวณหาปริมาณการใช้นํ้าของพืชจากข้อมูลภูมิอากาศคือ H.L.Penman, Blaney, H.F. and W.D. Criddleและ C.W. Thornwaiteซึ่งเริ่มศึกษาวิจัยอย่างจริงจังเพื่อคำนวณหาปริมาณการใช้นํ้าของพืชจากข้อมูลภูมิอากาศตั้งแต่ช่วงปี 1940-1950 (ASCE,1973) โดยเริ่มจากการบัญญัติคำว่า Potential Evapotranspiration(ETP)โดย Penman(1956) และได้นิยาม ETPว่าหมายถึง “อัตราการคายนํ้าในช่วงเวลาหนึ่งของพืชสีเขียวต้นเตี้ย ปกคลุมพื้นที่เพาะปลูกอย่างทั่วถึง มีความสูงสมํ่าเสมอตลอดอายุการเจริญเติบโต และไม่มีการขาดนํ้า(the amount of water transpired in unit time by a short green crop, completely shading the ground, of uniform height and never short of water.)”

สมมติฐานจากนิยามนี้ทำให้ค่า ETP ไม่ขึ้นกับพืช และความชื้นในดิน ทำให้ค่า ETPขึ้นอยู่กับข้อมูลภูมิอากาศเพียงอย่างเดียวอย่างไรก็ตามมีพืชหลายชนิดมีลักษณะตรงกับข้อความที่ว่า Short Green Cropนักวิทยาศาสตร์จึงตั้งคำถามว่าคำถามว่าควรเลือกพืชอะไรเป็นมาตรฐานเพื่อเป็นตัวแทนของ Short Green Crop ดี ผลจากการศึกษาอย่างจริงจังโดย FAO ได้สรุปว่าไม่ควรใช้ Potential Evapotranspiration (ETP) อีกต่อเนื่องจากความหมายไม่ค่อยชัดเจน และได้บัญญัติคำใหม่คือ Reference Crop Evapotranspiration ขึ้นมาใช้แทน และใช้ตัวย่อว่า ETOซึ่งจะเรียกว่าปริมาณการใช้นํ้าของพืชอ้างอิง ซึ่ง FAO ได้ให้นิยามไว้ดังนี้

ปริมาณการใช้นํ้าของพืชอ้างอิง (ETO)คือ“อัตราการระเหยและคายนํ้าของพืชสมมติซึ่งมีความสูง0.12 เมตร มีค่าความต้านทานต่อเคลื่อนของไอนํ้า (Water Vapor Flow) ในช่วงความสูงของพืชคงที่ที่ 70วินาทีต่อเมตร และค่าสัมประสิทธิ์การสะท้อนแสงของพืชเท่ากับ 0.23 และพืชสมมตินี้ไม่มีความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้าและปัญหาโรคแมลงรบกวน (the rate of evapotranspiration from a hypothetical reference crop with assumed crop height of 0.12 m, a fixed surface resistance of 70 sec/m and an albedo of 0.23 and this crop is assumed to be free of water stress and diseases.)”เทอมต่างๆในนิยามของพืชสมมติแสดงอยู่ในรูปที่ 3.8

รูปที่ 3.8 คุณสมบัติของพืชอ้างอิงสมมติตามนิยามของ ETO
รูปที่ 3.8 คุณสมบัติของพืชอ้างอิงสมมติตามนิยามของ ETO
ภาพประกอบ

LAIactive= Active(Sunlit) Leaf Area Index [m2 od Leaf Area/m2 of Soil Surface]

= 0.5LAI = 0.5*24*Crop Height[m]

rs = 100/(0.5*24*0.12)= 70 sec/m

FAO ได้สรุปค่า ETOเฉลี่ยสำหรับสภาพภูมิอากาศที่แตกต่างกันไว้ในตารางที่ 3.2 เพื่อแสดงให้เห็นถึงอิทธิพลของภูมิอากาศต่อค่า ETO

ตารางที่ 3.2 ค่า ETOเฉลี่ยสำหรับสภาพภูมิอากาศต่างๆ
ตารางที่ 3.2 ค่า ETOเฉลี่ยสำหรับสภาพภูมิอากาศต่างๆ

FAO แนะนำว่าควรใช้สูตร Penman-Monteith ในการคำนวณหาค่า ETOจากข้อมูลภูมิอากาศ และเมื่อทราบค่า ETOจะสามารถคำนวณหา ETCและ ETCadjustedหรือ ETaได้ดังรูปที่ 3.9

ภาพประกอบ
รูปที่ 3.9 ความสัมพันธ์ระหว่าง ETO, ETCและ ETCadjustและพารามิเตอร์ที่เกี่ยวข้อง
รูปที่ 3.9 ความสัมพันธ์ระหว่าง ETO, ETCและ ETCadjustและพารามิเตอร์ที่เกี่ยวข้อง

ปริมาณการใช้นํ้าของพืชภายใต้สภาพที่ไม่มีความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้าคือ ETCแต่ถ้ามีความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้าคือ ETC adjustedหรือ ETa (Actual Crop Evapotranspiration) สามารถคำนวณได้จากสมการ

ETC = KC.ETO

(3.5) ETCadjusted = ETa = KS.ETC

(3.6)เมื่อETC= Crop Evapotranspiration (mm/day) ETO = Reference Crop Evapotranspiration (mm/day) ETC adjusted = ETa = Actual Crop Evapotranspiration (mm/day) KC = สัมประสิทธิ์พืช (Crop Coefficient)ซึ่งขึ้นอยู่กับชนิดและอายุการเจริญเติบโตของพืชKS = สัมประสิทธิ์ความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า (Water Stress Coefficient) ซึ่งขึ้นอยู่กับระดับความชื้นในดินเป็นสำคัญรายละเอียดเกี่ยวกับ KCและ KSจะได้กล่าวถึงในภายหลัง

3.3.4 การคำนวณหาค่า ETOโดยวิธี FAO Penman-Monteith

FAO ได้เสนอสูตรการคำนวณ ETOโดยวิธี Penman-Monteithซึ่งได้นำสมการดั่งเดิมของ Penman Monteithมาผสมกับแนวคิดของพืชอ้างอิงสมมติ (Hypothetical Reference Crop) ในรูปที่ 3.8 ซึ่งเกี่ยวข้องกับAerodynamic Resistance (ra) และ (Bulk) Surface Resistance (rs) และเรียกสูตรนี้ว่า FAO Penman Monteithดังสมการ (3.7) รายละเอียดการพัฒนาสูตรดูได้จากหนังสือ FAO Irrigation and Drainage Paper

No. 56 (FAO, 1988) ซึ่งสามารถ Download หนังสือเล่มนี้ได้จากเวปไซด์ FAO Water (http://www.fao.org/nr/water/infores_pubs.html)

ภาพประกอบ

∆ = Slope of saturation vapor pressure curve at air temperature (kPa/°C)γ = Psychrometric constant

(kPa/°C) Rn = Net radiation at crop surface

(MJ/m2/day) G = Soil heat flux

(MJ/m2/day) Tmax = Maximum air temperature

(°C) Tmin = Minimum air temperature

(°C) T = Average air temperature =0.5(Tmax+Tmin)

(°C) U2 = Windspeed measured at 2 m height

(m/s) eS = Saturated vapor pressure at air temperature

(kPa) ea = Actual vapor pressure at air temperature

(kPa)

ในการคำนวณ ETO โดยสมการ (3.7) ต้องทราบข้อมูลดังต่อไปนี้

- ภูมิอากาศ (อุณหภูมิ ความชื้นสัมพัทธ์ ความเร็วลม และรังสีอาทิตย์)

- สถานที่ต้องการคำนวณ (ละติจูด และระดับความสูงของพื้นที่)

- เดือนที่ต้องการคำนวณ

ภาพประกอบ

ค่าความดันไออิ่มตัว (Saturation Vapor Pressure, es) มีความสัมพันธ์กับอุณหภูมิอากาศดังรูปที่(3.10)ซึ่งสามารถเขียนเป็นสมการได้ดังสมการ (3.8)

รูปที่ 3.10 ความสัมพันธ์ระหว่าง Saturation Vapor Pressure กับอุณหภูมิอากาศ
รูปที่ 3.10 ความสัมพันธ์ระหว่าง Saturation Vapor Pressure กับอุณหภูมิอากาศ

• Actual Vapor Pressure and Vapor Pressure Deficit

ความดันไอนํ้าจริงของอากาศ (Actual Vapor Preesure, ea) จะสามารถคำนวณได้หลายวิธี ดังนี้

- คำนวณจากความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ย(RHmean)

- คำนวณจากความชื้นสัมพัทธ์สูงสุด(RHmax)และตํ่าสุด (RHmin)

- คำนวณจากอุณหภูมิที่จุดนํ้าค้าง (Tdew)

- คำนวณจากPsychrometric Data (Dry and Wet Bulb Temperature, Tdry, Twet)

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

awetdrywetเมื่อ γ = Psychrometeric Constant ซึ่งจะกล่าวถึงในหัวข้อถัดไปes-ea = Vapor Pressure Deficit, kPa

• ค่าพารามิเตอร์เกี่ยวกับบรรยากาศ (Atmospheric Parameters)

ค่าพารามิเตอร์เกี่ยวกับบรรยากาศที่สำคัญคือ Psychrometric Constant (γ) ซึ่งมีความสัมพันธ์

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ความเร็วลมที่ใช้ในสมการ Penman Monteithคือความเร็วลมที่ความสูง 2 เมตร เหนือผิวดิน

(u2) ถ้าความเร็วลมที่วัดด้วย Anemomterที่มีความสูงต่างจาก 2 เมตร ต้องแปลงให้เป็นความเร็วลมที่ความ

ภาพประกอบ

u2=ความเร็วลมที่ความสูง 2 เมตรเหนือผิวดิน , m/s

uz’=ความเร็วลมที่ความสูง z’ เมตรเหนือผิวดิน , m/s

z’=ความสูงของเครื่องวัดความเร็วลมเหนือผิวดินม, m

เมตร

รูปที่ 3.11 ค่าปรับแก้ความเร็วลม
รูปที่ 3.11 ค่าปรับแก้ความเร็วลม

• การแลกเปลี่ยนความร้อนระหว่างอากาศกับดิน (Soil Heat Flux)

การแลกเปลี่ยนความร้อนระหว่างอากาศกับดินในแปลงเพาะปลูกมีค่าน้อยมากเมื่อเทียบกับ

รังสีอาทิตย์สุทธิ (Rn) ที่พื้นที่เพาะปลูกได้รับ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่เพาะปลูกมีพืชปกคลุม ดังนั้นค่า

Soil Heat Flux(G) จะถูกนำมาใช้เมื่อช่วงเวลาการคำนวณมากกว่า 24 ชั่วโมงดังสมการ

ภาพประกอบ

Ti, Ti-1 =อุณหภูมิอากาศในวันที่ i และ i-1 ตามลำดับม°C

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ค่ารังสีสุทธิคือผลต่างของรังสีทั้งคลื่นสั้น (Shortwave) และคลื่นยาว (Longwave) ที่พื้นโลก

ได้รับ (Incoming) และสูญเสียไปจากโลก (Outgoing) ดังสมการที่ 3.22 ซึ่งรังสีสุทธิจะแปรผันไปตาม

ช่วงเวลาของปี ละติจูดและความสูงของพื้นที่ รูปที่ 3.12 แสดงองค์ประกอบต่างของรังสีที่พื้นโลกได้รับ

รูปที่ 3.12 องค์ประกอบต่างของรังสีที่พื้นโลกได้รับ
รูปที่ 3.12 องค์ประกอบต่างของรังสีที่พื้นโลกได้รับ
ภาพประกอบ

Rns= รังสีคลื่นสั้นสุทธิ (Net Shortwave Radiation) หรือรังสีอาทิตย์สุทธิ (Net Solar

ภาพประกอบ

• รังสีคลื่นสั้นสุทธิหรือรังสีอาทิตย์สุทธิ (Net Solar Radiation)

รังสีอาทิตย์สุทธิคือผลต่างระหว่างรังสีอาทิตย์ซึ่งเป็นรังสีแบบคลื่นสั้นที่พื้นโลกได้รับและรังสี

อาทิตย์ที่สะท้อนจากพื้นโลก ซึ่งมีค่าตามสมการ

ภาพประกอบ

n=จำนวนชั่วโมงที่ได้รับแสงอาทิตย์จริง (Actual Sunshine Hours)

ภาพประกอบ

เมื่อ ωS= Sunset Hour Angel ซึ่งจะกล่าวถึงในหัวข้อถัดไป

Ra=รังสีอาทิตย์ที่บรรยากาศโลกได้รับ (Extraterrestrial Radiation), MJ/m2/day, ซึ่งจะ

กล่าวถึงในหัวข้อถัดไป

• รังสีอาทิตย์ที่บรรยากาศโลกได้รับ (Extraterrestrial Radiation)

รังสีอาทิตย์ที่บรรยากาศโลกได้รับในแต่ละวันจะสามารถคำนวณได้จากสมการ

ภาพประกอบ

dr = Inverse Relative Distance between Earth and Sun ซึ่งเปลี่ยนแปลงในแต่ละวัน

ภาพประกอบ

กรณีคำนวณ ETO รายเดือน J คือวันที่ 15 ของเดือน ซึ่งจะคำนวณได้จากสมการ

ภาพประกอบ

δ = มุมที่แสงอาทิตย์ตกกระทบพื้นผิวโลก (Solar Declination Angel) ซึ่งจะเปลี่ยนไปในแต่

ละวัน สามารถคำนวณได้จากสมการ

ภาพประกอบ

• รังสีคลื่นยาวสุทธิ (Net Longwave Radiation)

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ข้อมูลพารามิเตอร์ภูมิอากาศสำหรับคำนวณ ETOซึ่งค่า P, γ, eº(T), ∆, J, Ra, N,σTk4และตัวแปลงค่าความเร็วลม แสดงอยู่ในตารางภาคผนวกที่ 3.1 - 3.9

3.3.5 แบบฟอร์มการคำนวณ ETO

การคำนวณ ETOโดยวิธี FAO Penman Monteithตามสามการ 3.7 ต้องใช้ข้อมูลและสมการเพื่อหาค่าพารามิเตอร์ของสมการ 3.7 มากถึง 23 สมการ (สมการที่ 3.8-3.34) จึงจำเหมาะที่จำใช้ Speadsheetเช่นEXCEL ช่วยในการคำนวณ โดยจัดทำแบบฟอร์มคำนวณ ETOดังตารางที่ 3.3

ตารางที่ 3.3 แบบฟอร์มการคำนวณ ETO
ตารางที่ 3.3 แบบฟอร์มการคำนวณ ETO
ตารางที่ 3.3 (ต่อ) แบบฟอร์มการคำนวณ ETO
ตารางที่ 3.3 (ต่อ) แบบฟอร์มการคำนวณ ETO

3.3.6 การหาค่า ETO จากอัตราการระเหยจากถาดวัดการระเหย

สภาพภูมิอากาศ เช่น รังสีอาทิตย์ อุณหภูมิ ความชื้นสัมพัทธ์ และความเร็วลม มีอิทธิพลต่อการระเหยจากผิวนํ้าโดยตรงเช่นเดียวกับการระเหยและการคายนํ้าของพืชจากแปลงเพาะปลูก แต่ถึงแม้ว่าสภาพภูมิอากาศเหมือนกันอัตราการระเหยจากผิวนํ้าจะแตกต่างจากอัตราการระเหยและการคายนํ้าของพืชจากแปลงเพาะปลูก เนื่องความแตกต่างระหว่างผิวนํ้าและสภาพแปลงเพาะปลูก แต่จากข้อเท็จจริงดังกล่าวจึงสามารถคำนวณหาค่า ETOจากอัตราการระเหยจากถาดวัดการระเหย โดยใช้สูตร

ETO = KP.Epan

(3.35)

เมื่อ

Kp = สัมประสิทธิ์ถาดวัดการระเหย ซึ่งขึ้นอยู่กับสภาพภูมิอากาศ ชนิด และการติดตั้งถาดวัดการระเหย

Epan = อัตราการระเหยจากถาดวัดการระเหย

ถาดวัดการระเหยที่นิยมใช้มี 2 แบบ คือ ถาดวัดการระเหยแบบ เอ (Class A Pan) และถาดวัดการระเหยแบบโคโลราโด (Colorado Sunken Pan) ดังรูปที่ 3.13 และ 3.14 ถาดวัดการระเหยแบบ เอ เป็นถาดวงกลมติดตั้งอยู่เหนือผิวดินบนโครงไม้ ขณะที่ถาดวัดการระเหยแบบโคโลราโดเป็นถาดสี่เหลี่ยมติดตั้งโดยฝังถาดลงในดินเพื่อให้มีสภาพแวดล้อมคล้ายพื้นที่เพาะปลูกมากขึ้น แต่มีข้อเสียคือดูแลรักษายากกว่า และถ้าถาดรั่วจะมองไม่เห็น

การติดตั้งถาดวัดการระเหยทำได้ 2 แบบคือ แบบ เอ และ แบบ บี ดังรูปที่ 3.15 การติดตั้งแบบ เอ จะมีหญ้าอยู่ด้านเหนือลมของถาดซึ่งเรียกว่า Green Crop Fetch และถัดไปเป็นพื้นที่โล่ง (Dry Surface) เป็นระยะทางประมาณ 50 เมตรหรือมากกว่า ส่วนการติดตั้งถาดแบบ บี ด้านเหนือลมของถาดเป็นพื้นที่โล่ง:ซึ่งเรียกว่า Dry Surface Fetch และถัดไปเป็นพื้นที่ปลูกหญ้า (Green Crop) เป็นระยะทางประมาณ 50 เมตรหรือมากกว่า

ค่า KPสำหรับถาดวัดการระเหยแบบ เอ และ แบบโคโลราโด กรณีสภาพภูมิอากาศต่างๆ และการติดตั้งถาดวัดการระเหยทั้งแบบเอ (Green Crop Fetch) และ แบบบี (Dry Surface Fetch) แสดงอยู่ในตารางที่

3.4 และ 3.5 ตามลำดับน. 98

ภาพประกอบ

ถาดวงกลมขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 120.7 ซม.สูง 25 ซม. ทำด้วยเหล็กอาบสังกะสีหนา 0.8มม. ติดตั้งบนโครงไม้สูง 15 ซม. เติมนํ้าจนถึงระยะ 5-7.5 ซม. จากขอบบน.

รูปที่ 3.13 ถาดวัดการระเหยแบบ เอ (Class A Pan)
รูปที่ 3.13 ถาดวัดการระเหยแบบ เอ (Class A Pan)

ถาดรูปทรงสี่เหลี่ยม กว้าง 92 ซม x ยาว92 ซม. สูง46 ซม.ทำด้วยเหล็กหนา 3 มม. ฝังดินให้ขอบโผล่เหนือดิน 5 ซม. ทาสีดำด้าน เติมนํ้าจนถึงระดับ 5-7.5 ซม.จากขอบบน

รูปที่ 3.14 ถาดวัดการระเหยแบบโคโลราโด (Colorado Sunken Pan)
รูปที่ 3.14 ถาดวัดการระเหยแบบโคโลราโด (Colorado Sunken Pan)
ตารางที่ 3.4สัมประสิทธิ์ถาดวัดการระเหย (KP) แบบ เอ (Pan Coefficientsfor Class A Pan) (FAO No.24)
ตารางที่ 3.4สัมประสิทธิ์ถาดวัดการระเหย (KP) แบบ เอ (Pan Coefficientsfor Class A Pan) (FAO No.24)
ตารางที่ 3.5สัมประสิทธิ์ถาดวัดการระเหย (KP) แบบโคโลราโด (Pan Coefficientsfor Colorado Sunken
ตารางที่ 3.5สัมประสิทธิ์ถาดวัดการระเหย (KP) แบบโคโลราโด (Pan Coefficientsfor Colorado Sunken

หมายเหตุ: สำหรับพื้นที่โล่งไม่มีพืช ให้ลดค่า KP 20% สำหรับกรณีอากาศร้อนและลมพัดแรง และลดค่าKP5-10% สำหรับกรณีลม อุณหภูมิและความชื้นสัมพัทธ์ปานกลาง

เมื่อนำ ค่า KPจากตารางที่ 3.4 และ 3.5 มาหาความสัมพันธ์กับความเร็วลมที่ความสูง 2 เมตร (u2)ความชื้นสัมพัทธ์เฉลี่ย (RHmean) และระยะ Fetch(FET) จะได้ความสัมพันธ์สำหรับกรณีต่างๆ ดังสมการ3.35-3.38

(1) สมการค่า KPสำหรับถาดวัดการระเหยแบบ เอ ติดตั้งแบบเอ (Green Fetch)

KP = 0.108 -0.0286u2 + 0.0422ln(FET) + 0.1434ln(RHmean) – 0.000631 [ln(FET)2ln(RHmean)]

(3.35) (2) สมการค่า KPสำหรับถาดวัดการระเหยแบบ เอ ติดตั้งแบบบี (Dry Fetch)

KP = 0.61+ 0.00341 RHmean–0.000162 u2RHmean – 0.00000959 u2 FET + 0.00327 u2ln(FET)

– 0.00289 u2ln(86.4 u2) – 0.0106 ln(86.4 u2) ln(FET) + 0.00063 [ln(FET)2ln(86.4 u2)]

(3.36) (3) สมการค่า KPสำหรับถาดวัดการระเหยแบบโคโลราโด ติดตั้งแบบเอ (Green Fetch)

KP = 0.87 + 0.119ln(FET) – 0.0157 [ln(86.4 u2)]2– 0.0019 [ln(FET)]2ln(86.4 u2)+ 0.013 ln(86.4 u2)ln(RHmean) – 0.000053ln(86.4 u2)ln(FET) RHmean (3.37) (4) สมการค่า KPสำหรับถาดวัดการระเหยแบบ เอ ติดตั้งแบบเอ (Green Fetch)

ภาพประกอบ

KP = สัมประสิทธิ์ถาดวัดการระเหย (Pan Coefficient)

u2 = ความเร็วลมที่ความสูง 2 เมตร ซึ่งมีค่าอยู่ระหว่าง 1-8 ม./วินาที

RHmean = ความชื้นสัมพัทธ์ประจำวันเฉลี่ย (%) หรือ 0.5(RHmax + RHmin) ซึ่งมีค่าอยู่ระหว่าง 30-

84 %

FET = ระยะ FETCH ในการติดตั้งถาดวัดการระเหยอาจเป็นแบบเอ (Green Crop Fetch)

หรือ อาจเป็นแบบบี (Dry Surface Fetch) ซึ่งมีค่าอยู่ระหว่าง 1-1,000 เมตร

ตัวอย่างที่ 3.1จงคำนวณหาค่า KPโดยใช้สมการ 3.35-3.38 กำหนดให้ Fetch = 1,000 ม. , u2 = 1.9 ม./วินาทีและ RHmean = 73% และถ้า Epan = 7.9 มม./วัน จงคำนวณหา ETO

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

3.4 ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (Crop Evapotranspiration)น. 103

FAO เสนอวิธีการคำนวณหาปริมาณการใช้นํ้าของพืช (ETC) ภายใต้สภาพมาตรฐาน (Standard Conditions) จากค่า ETO ที่กล่าวถึงในหัวข้อ 3.3 และค่าสัมประสิทธิ์พืช (Crop Coefficients, KC) และได้ให้นิยามคำว่า "สภาพมาตรฐาน" ว่าหมายถึงการปลูกพืชเป็นแปลงใหญ่ มีสภาพแวดล้อมของแปลงเพาะปลูกและความชื้นในดินที่เหมาะสมต่อการเจริญเติบโตของพืช ดังนั้นโดยใช้แนวคิดของสัมประสิทธิ์พืช จะสามารถคำนวณหา ETCได้จากสมการ

ETC = KC.ETO

(3.39)

เมื่อ

ETC = ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (มม./วัน)

KC = ค่าสัมประสิทธิ์พืชซึ่งจะแปรผันตามชนิดและอายุการเจริญเติบโตของพืชดังรูปที่ 3.16-3.18

รูปที่ 3.16 ค่า KC ที่แตกต่างกันไปใน 4 ช่วงการเจริญเติบโตของพืช
รูปที่ 3.16 ค่า KC ที่แตกต่างกันไปใน 4 ช่วงการเจริญเติบโตของพืช
รูปที่ 3.17ค่า KCของพืชชนิดต่างๆ ในช่วงที่พืชเจริญเติบโตเต็มที่
รูปที่ 3.17ค่า KCของพืชชนิดต่างๆ ในช่วงที่พืชเจริญเติบโตเต็มที่
รูปที่ 3.18 ช่วงค่าของ KC ในช่วงเวลาต่างๆ ของพืชชนิดต่างๆ
รูปที่ 3.18 ช่วงค่าของ KC ในช่วงเวลาต่างๆ ของพืชชนิดต่างๆ

ค่าสัมประสิทธิ์พืช KCคือวิธีการคำนวณหา ETCแบบใช้ค่าสัมประสิทธิ์พืชตัวเดียวหรือที่เรียกว่าSingle Corp Coefficient Approach ซึ่งเหมาะสำหรับใช้วางแผนและออกแบบระบบชลประทาน การจัดการนํ้า และการกำหนดการให้นํ้าแก่พืช และสามารถคำนวณ ETC รายวัน ราย 10 วันและรายเดือนได้ ส่วนการคำนวณ ETCอีกแบบหนึ่งคือแบบใช้ค่าสัมประสิทธิ์พืช 2 ตัวหรือ Dual Crop Coefficient Approach กรณีนี้จะมีค่าสัมประสิทธิ์พืช 2 ตัว คือ Kcb(Basal Crop Coefficient)และ Ke (Soil Water Evaporation Coefficient)

KC = Kcb+Ke

(3.40)

วิธีการคำนวณโดยใช้สัมประสิทธิ์พืช 2 ตัว จะใช้เฉพาะการคำนวณหา ETCรายวัน และปกติจะใช้กับงานวิจัย ซึ่งจะไม่กล่าวถึงในที่นี้ ผู้สนใจดูรายละเอียดได้ที่หนังสือ FAO(56)

กรณีที่สภาพแวดล้อมในการปลูกพืช ไม่ใช่สภาพมาตรฐานเช่นความชื้นในดินตํ่ากว่าค่าความชื้นวิกฤตพืชจะเกิดความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า (Water Stress) หรือกรณีมีปัญหาดินเค็ม หรือศัตรูพืชรบกวนพืชจะเกิดความเครียด และมีผลทำให้พืชลดการใช้นํ้าและผลผลิตลดลง ปริมาณการใช้นํ้าของพืชภายใต้ความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า จะสามารถคำนวณได้จากสมการ

ETa = ETC adjusted = KS.ETC

(3.41)

เมื่อ

ETa = ปริมาณการใช้นํ้าของพืชที่ขาดนํ้า (Actual Crop Evapotranspiration) หรือ ETC adjusted(มม./วัน)

KS = สัมประสิทธิ์ความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า (Water Stress Coefficient) ซึ่งมีค่าอยู่ระหว่าง 0-1 ค่า KSแปรผันเชิงเส้นกับความชื้นในดิน (θ) และจะมีค่ามากกว่า 0 เมื่อความชื้นในดินลดตํ่ากว่าค่าความชื้นวิกฤต และมีค่า 1 เมื่อความชื้นในดินเท่ากับค่าความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวร(Permanent Wilting Point)ดังรูปที่ 3.19

รูปที่ 3.19 ค่าสัมประสิทธิ์ความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า (KS)
รูปที่ 3.19 ค่าสัมประสิทธิ์ความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า (KS)
ภาพประกอบ

KS = Water Stress Coefficient มีค่า 0-1 และจะมีค่ามากว่า 0 เมื่อความชื้นในดิน (θ) ลดตํ่ากว่าค่า

ความชื้นวิกฤต

TAW = ปริมาณนํ้าที่พืชเอาไปใช้ได้ในเขตราก (Total Available Water in Root Zone) (mm.)

Dr = ปริมาณความชื้นในดินที่ลดลง (Soil Moisture Depletion) (mm.)

RAW = ปริมาณนํ้าที่ยอมให้พืชเอาไปใช้ได้ (Readily Available Water) (mm)

3.4.1 สัมประสิทธิ์พืช (Crop Coefficient)

ในการคำนวณปริมาณการใช้นํ้าของพืช FAO ได้แบ่งการเจริญเติบโตของพืชออกเป็น 4 ช่วง คือช่วงเริ่มปลูก (Initial Stage) ช่วงการเจริญเติบโตทางลำต้น (Development Stage) ช่วงกลางฤดูหรือช่วงที่พืชเจริญเติบโตเต็มที่ (Mid Season) และช่วงปลายฤดูหรือช่วงที่พืชแก่เต็มที่(Late Seasonหรือ End Season) FAO ได้รวบรวมข้อมูลระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืชคือ Lini, Ldev, Lmid และLlateดังแสดงในตารางที่ 3.6(1) – 3.6(5)

ค่าสัมประสิทธิ์พืช KCจะแตกต่างกันไปตามชนิดพืช และช่วงอายุการเจริญเติบโต FAO ได้รวบรวมค่า KCที่ช่วงการเจริญเติบโตต่างๆ คือ ช่วงเริ่มปลูก (KCini) ชาวงกลางฤดู (KCmid) และช่วงปลายฤดู (KCend)ดังแสดงในตารางที่ 3.7(1) – 3.7(5)

ดังนั้นเมื่อต้องการคำนวณหาปริมาณการใช้นํ้าของพืชชนิดใด ก็สามารถอ่านค่าช่วงเวลาการเจริญเติบโตและค่า KCของพืชนั้น เพื่อนำมาสร้าง กราฟ KC (KC Curve) แล้วจึงอ่านค่า KCที่ช่วงเวลาต่างๆที่ต้องการเช่น KCราย 10 วัน หรือ KCรายเดือนได้จากกราฟ KCที่สร้างขึ้น เช่น ต้องการหา KCสำหรับถั่วที่ปลูกในฤดูแล้ง เริ่มปลูกปลายเดือนพฤษภาคม จากตารางที่ 3.6(2) และ 3.6(2) จะได้ค่าช่วงเวลาการเจริญเติบโต และค่า KC ดังแสดงในตารางที่ 3.8

ค่า KCในตารางที่ 3.7 เป็นค่าโดยประมาณเท่านั้น วิธีการหาค่า KCที่ถูกต้องแม่นยำกว่าจะกล่าวถึงในหัวข้อถัดไป

• การหาค่า KC iniจากความชื้นในดินและอัตราการระเหยและคายนํ้า

ค่า KC iniจะสูงหรือตํ่าขึ้นอยู่กับความชื้นของดินในแปลงเพาะปลูกและอิทธิพลของภูมิอากาศที่

มีต่อการระเหยนํ้าจากผิวดิน ดังนั้น ค่า KC iniจริงอาจแตกต่างจากค่า KC iniที่อ่านจากตารางที่ 3.7 ได้มาก

เนื่องจากอิทธิของปัจจัยหลัก 4 ประการคือ (1) ความถี่ที่ดินได้รับนํ้า (2) อิทธิพลของภูมิอากาศที่มีผลต่อการ

ระเหย (3) ความลึกที่นํ้าซึมลงไปในดิน และ (4) สัดส่วนของผิวดินที่เปียกนํ้า ดังนั้นถ้าทราบข้อมูลเกี่ยว

ความชื้นในดินและอัตราการระเหยและคายนํ้า จะสามารถประมาณค่า KC iniที่ถูกต้องแม่นยำกว่าโดยใช้

สมการที่ 3.43 และข้อมูลจากรูปที่ 3.20 และ 3.21ดังนี้

ภาพประกอบ

เมื่อ KC ini(Fig.3.17) และ KC ini(Fig.3.18) คือ KC iniจากกราฟรูปที่ 3.20 และ 3.21 ตามลำดับI คือความลึกนํ้าที่ซึมลงไปในดินเฉลี่ยของพื้นที่แปลงทั้งหมด กรณีที่ให้นํ้าแก่พื้นแปลงเพียงบางส่วน ดังรูปที่ 3.23 กรณีนี้สามารถคำนวณหาค่า I ได้จากสมการ 3.44

I = Iw.fw

(3.44)เมื่อIw = ความลึกของนํ้าชลประทานที่ให้ (มม.) fw = สัดส่วนพื้นที่แปลงที่ได้รับนํ้าเช่นถ้า Iw = 60 มม. และ fw = 50% I=60*0.5=30 มม.

รูปที่ 3.20 ค่า KC iniกรณีที่นํ้าซึมลงไปในดินน้อย ประมาณ 10 มม.
รูปที่ 3.20 ค่า KC iniกรณีที่นํ้าซึมลงไปในดินน้อย ประมาณ 10 มม.
ภาพประกอบ
รูปที่ 3.21 ค่า KC iniกรณีที่นํ้าซึมลงไปในดินมาก ประมาณ 40 มม.หรือมากกว่า
รูปที่ 3.21 ค่า KC iniกรณีที่นํ้าซึมลงไปในดินมาก ประมาณ 40 มม.หรือมากกว่า
รูปที่ 3.22 การหาปริมาณนํ้าที่ซึมลงไปในดินกรณีที่ให้นํ้ากับพื้นที่แปลงเพียงบางส่วน
รูปที่ 3.22 การหาปริมาณนํ้าที่ซึมลงไปในดินกรณีที่ให้นํ้ากับพื้นที่แปลงเพียงบางส่วน
ตารางที่ 3.6(1)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(1)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(2)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(2)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(3)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(3)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(4)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(4)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(5)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.6(5)ระยะเวลาของช่วงการเจริญเติบโตต่างๆของพืช
ตารางที่ 3.7(1) ค่าสัมประสิทธิ์ KCของพืชชนิดต่างๆ(FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(1) ค่าสัมประสิทธิ์ KCของพืชชนิดต่างๆ(FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(2) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(2) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(3) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(3) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(4) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(4) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(5) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ตารางที่ 3.7(5) ค่าสัมประสิทธิ์ KC ของพืชชนิดต่างๆ (FAO, 56)
ภาพประกอบ

ถ้ากำหนดในการเพาะปลูกถั่วฤดูแล้ง ETOช่วงเริ่มปลูกเท่ากับ 5.3 มม./วัน ให้นํ้าหรือฝนตกประมาณ 14 วัน/ครั้ง ปริมาณนํ้าที่ซึมลงดินเฉลี่ยประมาณ 10 มม.หรือน้อยกว่า (I=10) ดังนั้น จากสมการที่3.43

KC ini=KC ini(Fig.3.17) =0.15

• การปรับค่า KC midและ KC end

ภาพประกอบ

จะต้องปรับแก้ค่า KC mid จากตารางที่ 3.7 ด้วยสมการ

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

• การสร้างกราฟ KC

ภาพประกอบ

3.4.2 การคำนวณหาปริมาณการใช้นํ้าของพืช (Crop Evapotranspiration)

ภายใต้สภาพที่พืชไม่ขาดนํ้า (Standard Conditions) จะสมารถหาปริมาณการใช้นํ้าของพืช (ETC) ได้จากสมการ 3.39(ETC=KC.ETO) ดังนั้น เมื่อนำ KCคูณด้วย ETOของช่วงเวลาเดียวกันจะได้ค่า ETCราย 10 วันของถั่วฤดูแล้ง ดังแสดงในรูปที่ 3.23

ตารางที่ 3.9 การคำนวณหา KC ราย 10 วัน
ตารางที่ 3.9 การคำนวณหา KC ราย 10 วัน
รูปที่ 3.23 กราฟ KCของถั่งฤดูแล้ง
รูปที่ 3.23 กราฟ KCของถั่งฤดูแล้ง

3.4.3 การหาปริมาณการใช้นํ้าของพืชที่ขาดนํ้า(Actual Crop Evapotranspiration)

เมื่อความชื้นในดินลดลงตํ่ากว่าจุดวิกฤติ หรือความชื้นในดินลดลงมากกว่า RAW ค่า KS จะตํ่ากว่า1.00 พืชจะเกิดความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า และมีผลทำให้ปริมาณการใช้นํ้าของพืชลดลง ตามค่าสัมประสิทธิ์ความเครียดเนื่องจากเกิดการขาดนํ้า (KS)ที่ลดลง ดังสมการ 3.41 (ETa=ETC adjusted=KS.ETC)และ KSคำนวณได้โดยสมการ 3.42 (KS=[TAW-Dr]/[TAW-RAW])

ตัวอย่างการคำนวณหา ETa เมื่อความชื้นในดินลดลงตํ่ากว่าจุดวิกฤติแสดงอยู่ในตารางที่ 3.10

ตารางที่ 3.10ตัวอย่างการคำนวณหา ETa
ตารางที่ 3.10ตัวอย่างการคำนวณหา ETa

3.5 การตอบสนองของผลิตพืชเนื่องจากการขาดนํ้า (Yield Response to Water)น. 122

เมื่อความชื้นในดินลดตํ่ากว่าจุดวิกฤติ (Critical Point) พืชจะเกิดความเครียด ปริมาณการใช้นํ้าจริง

ภาพประกอบ

Ya = Actual Yield (ton/rai) Ym=Maximum Yield (ton/rai) KY= Yield Response Factorดูตารางที่ 3.9 ETa=Actual Crop Evapotranspiration (mm/day) ETC=Crop Evapotranspiration (mm/day)

ตารางที่ 3.11 Seasonal Yield Response Factor, FAO Irrigation and Drainage Paper No. 33
ตารางที่ 3.11 Seasonal Yield Response Factor, FAO Irrigation and Drainage Paper No. 33

3.6 อิทธิพลของดินเค็มต่อการขาดนํ้า (Effect of Soil Salinity onWater Stress)น. 123

ดินเค็มจะมีผลโดยตรงต่อสัมประสิทธิ์ความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า ทำให้ค่า KSลดลง ถึงแม้ว่าความชื้นในดินยังสูงกว่าจุดวิกฤติ ดังรูปที่ 3.24 และที่ระดับความชื้นในดินเท่ากัน ดินเค็มจะมีค่า KSตํ่ากว่ากรณีดินที่ไม่เค็ม ถ้าความเค็มเพิ่ม จะมีผลต่อค่า KSเพิ่มขึ้น

รูปที่ 3.24อิทธิพลของดินเค็มต่อการขาดนํ้า
รูปที่ 3.24อิทธิพลของดินเค็มต่อการขาดนํ้า

3.6.1 ความสัมพันธ์ระหว่างความเค็มและผลผลิต (Salinity-Yield Relationship)

ภาพประกอบ

ECe = Mean Electrical Conductivity of Saturation Extract for Root Zone (dS/m) ECe threshold = Threshold ECe when Crop Yield first Reduces below Ym (dS/m) b=Reduction in Yield per Increase in ECe (%/dS/m)ค่า ECe thresholdและ b แสดงอยู่ในตารางที่ 3.12

ตารางที่ 3.12(1) ค่า ECe threshold และ ค่า b สำหรับสมการ 3.45
ตารางที่ 3.12(1) ค่า ECe threshold และ ค่า b สำหรับสมการ 3.45
ตารางที่ 3.12(2) ค่า ECe threshold และ ค่า b สำหรับสมการ 3.45
ตารางที่ 3.12(2) ค่า ECe threshold และ ค่า b สำหรับสมการ 3.45
ตารางที่ 3.12(3) ค่า ECe threshold และ ค่า b สำหรับสมการ 3.45
ตารางที่ 3.12(3) ค่า ECe threshold และ ค่า b สำหรับสมการ 3.45

3.6.2 ความสัมพันธ์ระหว่างความเค็มและสัมประสิทธิ์ความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า(Salinity-

Water Stress Relationship)

จากสมการ 3.48, 3.50 และสมการ 3.41(ETa=KS.ETC) จะสามารถหาความสัมพันธ์ระหว่างค่าความเค็มและสัมประสิทธิ์ความเครียด ได้ดังสมการ

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

3.6.3 ตัวอย่างการคำนวณหาปริมาณการใช้นํ้าของพืชที่ปลูกในดินเค็ม

ในการปลูกถั่วบนดินร่วนปนตะกอนทราย ทำการให้นํ้าในช่วงกลางฤดู (Mid Season) โดยใช้นํ้าชลประทานซึ่งมีความเค็ม (ECw) เท่ากับ 1 dS/m กำหนดให้มีการชะล้างเกลือโดยใช้ Leaching Fraction (LF)เท่ากับ 15% จากตารางที่ 3.12(1) ค่า ECe thresholdและ b สำหรับถั่ว เท่ากับ 1 dS/m และ19%/dS/m ตามลำดับและจากตารางที่ 3.11ค่า KYรายฤดูกาลสำหรับถั่วเท่ากับ 1.15

จงคำนวณเปรียบเทียบค่าปริมาณการใช้นํ้าของพืช เมื่อความชื้นในดินอยู่ที่ระดับต่างๆ ทั้งกรณีมี

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ผลการคำนวณปริมาณการใช้นํ้าของพืชกรณีมีปัญหาดินเค็มและไม่มีปัญหาดินเค็ม แสดงอยู่ใน

ตารางที่ 3.13ตัวอย่างการคำนวณปริมาณการใช้นํ้าของพืชกรณีมีปัญหาดินเค็มและไม่มีปัญหาดินเค็ม
ตารางที่ 3.13ตัวอย่างการคำนวณปริมาณการใช้นํ้าของพืชกรณีมีปัญหาดินเค็มและไม่มีปัญหาดินเค็ม

3.7 เอกสารอ้างอิงน. 129

Allen, R.G., Pereira, L.S., Raes, D., and M.Smith(2000), Crop Evapotranspiration-Guidelines for

Computing Crop Water Requirem,ents, FAO Irrigation and Drainage Paper No. 56, 300p.

3.8 แบบฝึกหัดน. 130

(1) จงคำนวณหา Reference Crop Evapotranspiration (ETO) โดยวิธี Penman-Monteith จากข้อมูลสมมติโดยให้นิสิตแต่ละคนทำการสุ่มข้อมูลภูมิอากาศสำหรับการคำนวณโดยใช้ตัวเลขสุ่ม (Random Number) ตามวิธีดังรูปที่ 1 ช่วงพิสัยข้อมูลภูมิอากาศสำหรับการสุ่มค่าเพื่อการคำนวณ ETO แสดงอยู่ในตารางที่ 1

รูปที่ 1
รูปที่ 1
ภาพประกอบ

(2) จงคำนวณหาความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements) รายเดือน จากข้อมูลภูมิอากาศและพืชที่กำหนดให้ในตารางที่ 2-6 แต่ละกลุ่มเลือกคำนวณหาความต้องการนํ้าของพืชจากตารางที่กำหนดให้ 1

ตารางที่ 2 สำหรับกลุ่ม 1 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยปลูกใหม่ (Sugarcane-Virgin) วันที่ 1 มีนาคม
ตารางที่ 2 สำหรับกลุ่ม 1 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยปลูกใหม่ (Sugarcane-Virgin) วันที่ 1 มีนาคม
ตารางที่ 3 สำหรับกลุ่ม 2 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยตอ (Sugarcane-Ratoon) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 3 สำหรับกลุ่ม 2 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยตอ (Sugarcane-Ratoon) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 4 สำหรับกลุ่ม 3 ซึ่งกำหนดให้ปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ (Maize) วันที่ 1 เมษายน
ตารางที่ 4 สำหรับกลุ่ม 3 ซึ่งกำหนดให้ปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ (Maize) วันที่ 1 เมษายน
ตารางที่ 5 สำหรับกลุ่ม 4 ซึ่งกำหนดให้ปลูกหน่อไม้ฝรั่ง (Asparagus) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 5 สำหรับกลุ่ม 4 ซึ่งกำหนดให้ปลูกหน่อไม้ฝรั่ง (Asparagus) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 6 สำหรับกลุ่ม 5 ซึ่งกำหนดให้กลํ่าปลี (Cabbage) วันที่ 1 กันยายน
ตารางที่ 6 สำหรับกลุ่ม 5 ซึ่งกำหนดให้กลํ่าปลี (Cabbage) วันที่ 1 กันยายน

(3) กำหนดให้โครงการชลประทานแห่งหนึ่ง มีพื้นที่ 100,000 ไร่ มีการปลูกพืช 5 ชนิด คืออ้อยปลูกใหม่อ้อยตอ ข้าวโพดหน่อไม้ฝรั่งและกลํ่าปลี โดยมีข้อมูลการเพาะปลูกและการชลประทานดังตารางที่ 7 จงคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทานรายเดือนของโครงการชลประทานดังกล่าว ในหน่วย มม./เดือน และลูกบาศก์เมตร/เดือน

ตารางที่ 7 ข้อมูลการเพาะปลูกและการชลประทาน
ตารางที่ 7 ข้อมูลการเพาะปลูกและการชลประทาน

หมายเหตุ: 1. ให้แต่ละกลุ่มใช้ข้อมูลการคำนวณความต้องการนํ้าของพืชของกลุ่มอื่นประกอบ

2. สมมติว่าไม่มีฝนตก

3.9 ภาคผนวกน. 137

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ