วิศวกรรมชลประทานเบื้องต้น02207211

บทที่ 5 การกำหนดการให้นํ้าแก่พืช (Irrigation Scheduling)

หน้า 189–229 ในหนังสือ · 5 หัวข้อ

บทนำน. 189

ภาพประกอบ

5.1. หัวใจของการชลประทานระดับไร่นาน. 189

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวร

(Permanent Wilting Point)

รูปที่ 1 ความสัมพันธ์ระหว่างความชื้นในดินกับการกำหนดการให้
รูปที่ 1 ความสัมพันธ์ระหว่างความชื้นในดินกับการกำหนดการให้

5.2. คุณสมบัติของดินเกี่ยวข้องกับการกำหนดการให้น้ำแก่พืช

5.2.1 เนื้อดิน (Soil Texture)เนื้อดินหมายถึงคุณสมบัติของดินที่

เกี่ยวกับเม็ดดินซึ่งดินในการเกษตรประกอบไปด้วยเม็ดดิน

3 ชนิด คือ

ภาพประกอบ

1 ) เม็ดทราย (Sand) มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางขนาด

ภาพประกอบ

2 ) เม็ดตะกอนทราย (Silt) มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางขนาด

ภาพประกอบ

3 ) เม็ดดินเหนียว (Clay) มีขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางเล็กกว่า

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

การแยกเม็ดดินทั้ง 3 ชนิด ออกจากกันทำได้โดยใช้วิธีที่เรียกว่าHydrometer Method

รูปที่ 2 กราฟแสดงการแบ่งแยกประเภทเนื้อดินตามสัดส่วนของเม็ด
รูปที่ 2 กราฟแสดงการแบ่งแยกประเภทเนื้อดินตามสัดส่วนของเม็ด

ทราย เม็ดตะกอนทราย และเม็ดดินเหนียว ตามมาตรฐาน

ของกระทรวงเกษตรสหรัฐอเมริกา

ลักษณะและความรู้สึกสัมผัสของดินกลุ่มที่สำคัญ มีดังต่อไปนี้

1 ) ดินทราย (Sand) ประกอบด้วยทรายมากกว่า 85 เปอร์เซ็นต์

จึงมีลักษณะหลวงตัวและแยกกันเป็นเม็ด ๆ ทรายแต่ละเม็ด

ภาพประกอบ

สามารถมองเห็นและสัมผัสได้โดยง่าย เมื่อใช้มือบีบขณะแห้งแล้วคลายออก ทรายจะร่วงหล่นแยกออกจากกัน ถ้าบีบกดเมื่อเปียกชื้น ทรายจะจับเป็นก้อน แต่จะแตกเมื่อจับต้อง2) ดินร่วนปนทราย (Sandy Loam)ประกอบด้วยทรายมากกว่า 50 เปอร์เซ็นต์ แต่มีตะกอนและดินเหนียวปนอยู่พอที่จะทำให้จับตัวกันเป็นก้อนได้บ้าง ทรายแต่ละเม็ดจะสามารถมองเห็นและสัมผัสได้ ถ้าบีบไว้ในมือ เมื่อชื้นจะจับตัวเป็นก้อนแข็งและไม่แตกเมื่อใช้นิ้วกดเบา ๆ3) ดินร่วน (Loam) มีส่วนผสมของทราย ตะกอนทราย และดินเหนียวในอัตราส่วนอย่างละพอ ๆ กัน มีลักษณะอ่อนนิ่มเมื่อจับ แต่พอจะสังเกตได้ว่า มีความหยาบกระด้างของทรายอยู่บ้าง เมื่อเปียกจะเหนียวเล็กน้อย ถ้าทำให้แน่นในเมื่อขณะที่แห้งจะเป็นก้อนไม่แตก เมื่อใช้นิ้วกดเบา ๆ แต่ถ้าทำให้แน่นในขณะที่ดินเปียกจะเป็นก้อนแข็งไม่แตก4) ดินร่วนปนตะกอนทราย (Silt Loam) ประกอบด้วยตะกอนทรายมากกว่า 50 เปอร์เซ็นต์ มีทรายละเอียดปนอยู่เป็นจำนวนปานกลาง และมีดินเหนียวปนอยู่จำนวนเล็กน้อยเท่านั้น เมื่อแห้งมักจะจับตัวเป็นก้อน แต่ก้อนดินเหล่านี้สามารถจะทำให้แตกได้ง่าย เมื่อบดขยี้จะรู้สึกอ่อนนุ่ม เหมือน

ภาพประกอบ

แป้ง ไม่ว่าจะแห้งหรือเปียก ดินมักจะจับตัวเป็นก้อน ซึ่งหยิบจับได้โดยไม่แตกหัก5) ดินร่วนปนดินเหนียว (Clay Loam) เป็นดินที่มีเนื้อละเอียดเป็นก้อนหรือแผ่น ซึ่งมักจะแข็งเมื่อแห้ง เมื่อใช้นิ้วบี้ดูจะเป็นแผ่นบาง ๆ ซึ่งแตกได้ง่าย เนื้อดินเปียกจะจับตัวเป็นก้อน ซึ่งจะต้องจับเบา ๆ เมื่อตกจะไม่แตกเป็นผงและจะกลายเป็นก้อนที่อัดตัวแน่น6) ดินเหนียว (Clay) เป็นดินที่มีเนื้อละเอียด ซึ่งส่วนมากเมื่อแห้งมักจะจับตัวเป็นแผ่นหรือก้อนแข็ง เมื่อทำให้เปียกจะปั้นเป็นก้อนได้ และมักจะมีลักษณะเหนียว เมื่อใช้นิ้วบี้ดู จะเป็นแผ่นยืดหยุ่น

5.2.2 ความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน (Appearent specific

gravity)ความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน (AS) คืออัตราส่วนระหว่างน้ำหนักของดินแห้งต่อน้ำหนักของน้ำที่มีปริมาตรเท่าดินทั้งก้อนซึ่งรวมถึงช่องว่างระหว่างเม็ดดินด้วย

ภาพประกอบ

ปริมาตรอากาศในช่องว่างระหว่าง

รูปที่ 3 ความสัมพันธ์ระหว่างเม็ดดิน น้ำ และอากาศในก้อนดิน
รูปที่ 3 ความสัมพันธ์ระหว่างเม็ดดิน น้ำ และอากาศในก้อนดิน

V = ปริมาตรของดินทั้งก้อน ซึ่งเท่ากับ ปริมาตรของอากาศ

(Va) + ปริมาตรน้ำ (Vw) + ปริมาตรของเม็ดดิน (Vs)

γ = ความหนาแน่นของน้ำซึ่งมีค่าเท่ากับ 1 กรัม ต่อ

ลูกบาศก์เซนติเมตร หรือ 62.4 ปอนด์ ต่อ ลูกบาศก์ฟุต

ตารางที่ 1 ค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน (As)
ตารางที่ 1 ค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน (As)
ภาพประกอบ

5.2.3 ความสามารถในการอุ้มน้ำของดิน (Water holding

ภาพประกอบ

ความชื้นชลประทานหมายถึง ความชื้นที่เหลือยู่ในดินเมื่อแรงดึงความชื้นภายในดินมีค่าอยู่ระหว่าง 1/10 ถึง 1/3 บรรยากาศ(1/10 บรรยากาศสำหรับดินทราย และ 1/3 บรรยากาศสำหรับดินเหนียว)

ความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวร คือความชื้นที่เหลืออยู่ในดิน เมื่อดินมีแรงดึงความชื้นเท่ากับ 15 บรรยากาศ จากนิยามดังกล่าวจะสามารถหาค่าความชื้นชลประทานและความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉา ได้โดยใช้เครื่องแยกความชื้นออกจากดิน (Soil Moisture Extractor)

วิธีการหาค่าความชื้นชลประทาน และความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวร จะทำได้ง่าย ๆ โดยการนำตัวอย่างดินในแปลงมาทำให้อิ่มตัวด้วยน้ำ แล้วจึงนำไปไว้ในหม้อความดัน (Extractor Chamber)ปรับความดันให้เท่ากับ 1/10 หรือ 1/3 หรือ 15 บรรยากาศ รอจนแรงดึงความชื้นของดินกับความดันภายในหม้ออยู่ในสภาวะสมดุลย์จึงนำเอาตัวอย่างดินออกมาหาความชื้น ค่าความชื้นในดินที่ความดัน 1/10 หรือ 1/3 บรรยากาศ คือความชื้นชลประทาน ส่วนที่ความดัน 15 บรรยากาศคือความชื้นที่จุดเหี่ยวเฉาถาวร แต่ถ้า

ต้องการรู้ความสามารถอุ้มน้ำของดินที่แรงดึงความชื้นอื่น ๆนอกจาก 1/10 หรือ 1/3 หรือ 15 บรรยากาศ

รูปที่ 5 เครื่องแยกความชื้นจากดิน (Soil Moisture Extractor)
รูปที่ 5 เครื่องแยกความชื้นจากดิน (Soil Moisture Extractor)
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

5.2.4 ความชื้นที่จุดวิกฤต (Critical Point)

จุดวิกฤต หมายถึงจำนวนความชื้นที่พืชนำเอาไปใช้ได้ที่ยังเหลืออยู่ในดินในระดับที่เริ่มจะกระทบกระเทือนต่อผลผลิต

-ในเขตแห้งแล้งและกึ่งแห้งแล้งที่พืชได้รับส่วนใหญ่เป็นน้ำชลประทาน จากการศึกษาพบว่าควรจะให้น้ำเมื่อความชื้นที่พืชนำไปใช้ได้ลดลงประมาณ 50 เปอร์เซ็นต์ หรือกล่าวอีกนัยหนึ่ง ถ้าหากหลังการให้น้ำทุกครั้งมีความชื้นที่ Field capacity ดินจะมีความชื้นที่พืชนำไปใช้ได้อยู่ระหว่าง 50 ถึง 100 เปอร์เซ็นต์ตลอดเวลา

- ในเขตชุ่มชื้นที่มีน้ำที่พืชใช้ส่วนใหญ่อาจมาจากฝน ดังนั้นการให้น้ำจึงทำกันเฉพาะในช่วงที่ขาดฝน และถ้าหากต้องการจะใช้น้ำฝนให้มากที่สุดเพื่อเป็นการประหยัดน้ำชลประทานแล้วก็จะต้องจัดที่ไว้สำหรับเก็บน้ำฝนให้มากที่สุด นั่นก็คือ ยอมให้ความชื้นในดินลดลงมาใกล้ขีดเหี่ยวเฉาที่สุดเท่าที่จะทำได้โดยไม่กระทบกระเทือนต่อผลิตผล

5.3 ช่วงวิกฤตต่อการขาดน้ำของพืชน. 200

มีช่วงเวลาหนึ่งในช่วงการเจริญเติบโตของพืชซึ่งเรียกว่าช่วงวิกฤต (Critical Period) ซึ่งเมื่อเกิดการขาดน้ำแล้วจะทำให้ปริมาณผลผลิตลดลงมากที่สุด หรือทำให้คุณภาพผลผลิตลดลง หรือทั้งปริมาณและคุณภาพของผลผลิตลดลง

การขาดน้ำในช่วงวิกฤตจะมีผลต่อข้าวสาลี ข้าวบาร์เลย์ และธัญพืชต่าง ๆ ด้วยเหมือนกัน ถ้าพืชได้รับน้ำอย่างเพียงพอในระยะเริ่มต้นของการเจริญเติบโต ช่วงวิกฤตของข้าวสาลีคือ

1 ) เมื่อพืชงอกอย่างสมบูรณ์แล้วและเริ่มขยายตัวโตขึ้น การ

ขาดน้ำในช่วงนี้จะลดจำนวนรวงและจำนวน เมล็ดต่อรวง

2 ) ช่วงที่เริ่มออกดอก การขาดน้ำจะลดจำนวนเมล็ดต่อรวง

3 ) ในช่วงเริ่มต้นออกเมล็ด การขาดน้ำประกอบกับลมที่ร้อน

และแห้งแล้งจะทำให้การให้เมล็ดไม่ดีหรือเมล็ดลีบ

5.4 องค์ประกอบอื่น ๆ กับการกำหนดการให้น้ำน. 200

เมื่อพิจารณาองค์ประกอบทุกอย่างแล้วอาจแบ่งการกำหนดการให้น้ำเป็น

1 ) ต้องการการให้น้ำบ่อยครั้ง จึงจะให้ผลผลิตสูง

2 ) ไม่จำเป็นต้องให้น้ำบ่อยครั้ง

ภาพประกอบ

1 ) กลุ่มที่ต้องการให้น้ำบ่อยครั้ง มีสภาวะของพืช ดิน ภูมิอากาศและการจัดการเพาะปลูกดังนี้คือ(ก) พืช1. มีรากตื้น ไม่หนาแน่น และอัตราการแผ่ขยายต่ำ2. การเจริญเติบโตส่วนใหญ่อยู่ในช่วงที่ไม่มีฝน หรือช่วงที่มีการระเหยและคายน้ำมาก3. ผลผลิตที่ต้องการเป็น ลำต้น ใบ ดอก หรือ ผลสด(ข) ดิน1. ชั้นดินตื้น โครงสร้างของดินไม่ดีทำให้รากแผ่ขยายออกไปได้แคบและตื้น2. อัตราการซึมของน้ำเข้าไปในดินต่ำ การระบายน้ำในดินไม่ดี และมีการถ่ายเทอากาศไม่ดี3. มีโรคที่เป็นอันตรายต่อรากพืชอยู่ในดิน4. ดินระบายน้ำออกมาให้พืชได้น้อยเมื่อใช้แรงดึงความชื้นต่ำ5. เป็นดินเค็ม และ/หรือน้ำชลประทานมีเกลือละลายอยู่เป็นปริมาณมาก6. มีปุ๋ยอยู่ในดินเป็นปริมาณมากหรือปุ๋ยส่วนใหญ่อยู่ในดินชั้นบน7. ดินมีอุณหภูมิสูงมาก และพืชมีรากตื้น

ภาพประกอบ

1. มีลักษณะที่ทำให้อัตราการระเหยและการคายน้ำสูง

ภาพประกอบ

1. ปลูกพืชตอนต้นฤดูแล้ง

2. ต้องการผลผลิตสูง ถึงแม้ว่าจะทำให้การเก็บเกี่ยวล่าช้าไปบ้างก็ยอม

3. ราคาของผลผลิตขึ้นอยู่กับน้ำหนักสด หรือขนาดของส่วนที่เก็บเกี่ยว

2 ) กลุ่มที่ไม่จำเป็นต้องให้น้ำบ่อยครั้งนัก มีสภาวะของพืช ดินภูมิอากาศ และการจัดเพาะปลูกดังนี้คือ(ก) พืช1. มีรากลึก แผ่กระจายอย่างหนาแน่น และมีอัตราการแผ่ขยายของรากสูง2. พืชมีความต้านทานต่อการขาดน้ำสูง3. การเจริญเติบโตส่วนใหญ่อยู่ในฤดูฝน หรือในช่วงที่มีการระเหยและการคายน้ำน้อย4. ผลผลิตที่ต้องการเป็นเมล็ดหรือผลแห้ง

ภาพประกอบ

(ข) ดิน1. ชั้นดินลึก โครงสร้างดี2. อัตราการซึมของน้ำเข้าไปในดินพอเหมาะ การระบายน้ำและการถ่ายเทอากาศในดินดี3. ดินระบายน้ำออกมาให้พืชได้มากเมื่อใช้แรงดึงความชื้นต่ำ4. ดินและน้ำชลประทานมีเกลืออยู่น้อย5. มีปุ๋ยอยู่ในดินไม่มากนักและแผ่กระจายอยู่ตลอดความลึกของชั้นดิน6. น้ำใต้ดินอยู่ในระดับที่พืชสามารถดูดมาใช้ได้บ้าง(ค) ภูมิอากาศ1. มีอัตราการระเหยการคายน้ำต่ำ2. มีฝนตกในฤดูกาลเพาะปลูก(ง) การจัดการเพาะปลูก1. ปลูกและเจริญเติบโตในฤดูฝน และ/หรือในช่วงที่มีการระเหยและการคายน้ำน้อย2. ปลูกและเจริญเติบโตเต็มที่ก่อนถึงฤดูแล้ง3. ต้องการให้ผลผลิตแก่หรือสุกเร็วเพราะว่าตลาดกำลังต้องการ ถึงแม้ว่าคุณภาพและปริมาณจะด้อยกว่าปกติก็ยอม

ภาพประกอบ

5.5 วิธีกำหนดการให้น้ำน. 204

การกำหนดการให้น้ำอาจพิจารณาได้จากลักษณะอาการของพืชที่ปลูก คุณสมบัติที่เกี่ยวข้องกับจำนวนความชื้นของดิน การคำนวณจากการใช้น้ำของพืช

5.5.1 การกำหนดให้น้ำแก่พืชโดยการวัดความชื้นของดินโดยการชั่งน้ำหนัก (Gravimetric Sampling)

(1) ความชื้นในดินเป็นเปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนักของดินแห้ง จะหาได้จากสมการ

ภาพประกอบ

เมื่อ PW = ความชื้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนักของดินแห้ง

ภาพประกอบ

(2) ความชื้นในดินเป็นเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร จะหาได้จากสมการ

ภาพประกอบ

เมื่อ PV = ความชื้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร

ภาพประกอบ

V = ปริมาตรของดินทั้งก้อน

(3) ความชื้นในดินในรูปของความลึกของน้ำต่อความลึกของดิน

ถ้าทำการเก็บตัวอย่างดินในแปลงเป็นรูปทรงกระบอกเส้นผ่าศูนย์กลาง 10 เซนติเมตร สูง 1 เมตร จากนั้นทำการแยกน้ำออกจากดินให้หมด แล้วนำไปเทลงในหลอดแก้วรูปทรงกระบอกขนาดเส้นผ่าศูนย์กลาง 15 เซนติเมตรเท่านั้น ถ้าได้น้ำในหลอดแก้วเท่ากับ 15 เซนติเมตร จะบอกได้ว่าดินมีความชื้น 15 เซนติเมตรต่อความลึกของดิน 2 เมตร หรือดินมีความชื้น 1.5 มิลลิเมตร ต่อเซนติเมตร ความจริงแล้ว การพูดถึงความชื้นในดินแบบนี้ก็คล้าย ๆกับที่กล่าวถึงในข้อ (2) ซึ่งจะพิสูจน์ให้เห็นจริงได้ด้วยรูป

ภาพประกอบ

ความลึกของน้ำที่แยกออกจากดิน = d เมตร

π(X)2

d∴ ปริมาตรของน้ำที่แยกออกจากดิน (VW) =×

ลบ.ม.

ความสูงของแท่งตัวอย่างดิน

= D เมตร

π(X)2

×D∴ ปริมาตรของแท่งดินตัวอย่าง (v)

ลบ.ม.

รูปที่ 6 ความสัมพันธ์ระหว่างความชื้นในรูปความลึกของน้ำต่อ
รูปที่ 6 ความสัมพันธ์ระหว่างความชื้นในรูปความลึกของน้ำต่อ

ความลึกของดินกับเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ในการชลประทานระดับแปลงนา

ประสิทธิภาพของการชลประทานบนแปลงเพาะปลูกเป็นเปอร์เซ็นต์

ปริมาณน้ำส ุทธิจะต้องให้แก่พืช

= 100 x

ปริมาณน้ำท ั้งหมดที่จะต้องให้แก ่พืช

การวัดจำนวนความชื้นของดินโดยการชั่งน้ำหนักเป็นวิธีที่ให้ค่าถูกต้องดี แต่ก็มีข้อเสียที่ทำให้ไม่สามารถใช้ได้ทั่ว ๆ ไปอยู่หลายอย่าง คือ

(1) ต้องใช้เวลาและแรงงานมาก กล่าวคือ ต้องออกไปเก็บ

ตัวอย่างดินนำมาเข้าเตาอบ และคอยจนดินแห้งซึ่งจะต้องใช้เวลาอย่างน้อย 24 ชั่วโมง จึงจะได้คำตอบที่ต้องการ(2) ต้องการเครื่องมือหลายชิ้น เช่น สว่านเจาะเก็บตัวอย่าง

ดิน กระป๋องเก็บตัวอย่าง เครื่องชั่งน้ำหนักและเตาอบเครื่องมือเหล่านี้บางชิ้นมีใช้เฉพาะในห้องทดลองเท่านั้น(3) ความละเอียดถูกต้องขึ้นอยู่กับกรรมวิธีในการเก็บ

ตัวอย่าง จำนวนตัวอย่าง ความสม่ำเสมอของเนื้อดินในพื้นที่เพาะปลูก และความชำนาญของผู้เก็บตัวอย่าง

5.5.2 การกำหนดการให้น้ำแก่พืชโดยดูลักษณะและความรู้สึกสัมผัสของดิน (Feel and Appearance)

ภาพประกอบ

5.5.3 การกำหนดการให้น้ำแก่พืชโดยใช้เครื่องมือทางวิทยาศาสตร์

เครื่องมือทางวิทยาศาสตร์ที่นิยมใช้กันทั่ว ๆ ไปได้แก่

- Tensiometer

- Electrical Resistance Instrument

- Neutron Moisture Mater 1) Tensiometer เป็นเครื่องมือที่ใช้วัดแรงดึงความชื้นของดินที่อยู่ในสภาวะสมดุลย์กับน้ำในกระเปาะพรุน เมื่อรู้ความสัมพันธ์ระหว่างแรงดึงความชื้นของดินและจำนวนความชื้นในดินตงบริเวณจุดที่ตั้งTensiometer ก็จะทราบค่าจำนวนความชื้นในดิน ณ จุดนั้น

รูปที่ 7Tensiometer
รูปที่ 7Tensiometer

สูงสุด สำหรับพืชที่ปลูกในดินที่ลึกและมีการระบายน้ำดี

ภาพประกอบ

สูงสุด สำหรับพืชที่ปลูกในดินที่ลึกและมีการระบายน้ำดี(ต่อ)

ภาพประกอบ

* ใช้ค่าน้อยเมื่อสภาพอากาศก่อให้เกิดการระเหยและการคายน้ำมาก และใช้ค่ามากเมื่อสภาพอากาศก่อให้เกิดการระเหยและการคายน้ำน้อย

ภาพประกอบ

มิ.ย.

ส.ค.

ก.ย.

ที่ระยะ 30 ซม. และ 60 ซม.เมื่อดินที่ 30 ซม. ซึ่งมีรากอยู่หนาแน่นแห้ง แต่ที่ระดับ 60 ซม. ยังเปียกอยู่ก็ให้น้ำแต่น้อย (3-4 ชั่วโมง) เมื่อทั้งระดับ 30 ซม. และ 60 ซม. แห้งก็เพิ่มเวลาให้น้ำให้มากขึ้น (7 ชั่วโมง) เพื่อให้ดินเปียกตลอดความลึก

รูปที่ 9 กราฟแสดงความสัมพันธ์ระหว่างแรงดึงความชื้นกับ
รูปที่ 9 กราฟแสดงความสัมพันธ์ระหว่างแรงดึงความชื้นกับ
ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

2 ) Electrical Resistance Instrument เป็นเครื่องมือวัดความชื้นในดินแบบวัดแรงต้านไฟฟ้าของวัสดุพรุนซึ่งมีส่วนประกอบที่สำคัญคือ เครื่องวัดความต้านทานไฟฟ้าซึ่งสามารถแปลงค่าความต้านทานเป็นความชื้นในดินเรียกว่าSoil Moisture Meter และก้อนความต้านทาน (Resistance Block หรือ Bouyoucos Block) ดังแสดงในรูป ลักษณะของก้อนความต้านทานจะประกอบไปด้วยขั้วไฟฟ้า 2 ขั้ว แล้วห่อหุ้มด้วยวัสดุพรุน เช่น ปูนพลาสเตอร์ ไนล่อน หรือ ไฟเบอร์กลาส ซึ่งปัจจุบันใช้เครื่องมือทางด้านวงจรไฟฟ้าจะสะดวกกว่า

รูปที่ 10Electrical Resistance Instrument
รูปที่ 10Electrical Resistance Instrument
ภาพประกอบ

3 ) Neutron Moisture Meter เครื่องวัดความชื้นแบบวัดการแผ่กระจายของนิวตรอน Neutron Moisture Meter เป็นเครื่องมือที่ใช้ในการกำหนดการใช้น้ำที่มีประสิทธิภาพยิ่งเพราะสามารถวัดความชื้นในดินได้สะดวกรวดเร็ว มีความคล่องตัวและแม่นยำสูงเครื่องมือชนิดนี้ประกอบด้วยส่วนสำคัญ ๆ 3 ส่วน คือสารกัมมันตภาพรังสี ซึ่งทำหน้าที่ เป็นตัวกระจายนิวตรอนเครื่องมือตรวจจับนิวตรอนช้า และเครื่องนับจำนวนนิวตรอนช้า ปัจจุบันได้มีการผลิตเครื่องมือดังกล่าวมากมายหลายแบบ แต่การทำงานของเครื่องมืออาศัยหลักเดียวกัน

ภาพประกอบ
รูปที่ 11Neutron Moisture Meter
รูปที่ 11Neutron Moisture Meter

5.5.4 การกำหนดการให้น้ำแก่พืชโดยพิจารณาจากการให้น้ำของพืช

การคำนวณเพื่อต้องการทราบว่าเมื่อไรต้องให้น้ำแก่พืช หรือการกำหนดเวลาการให้น้ำแก่พืชได้นั้น จำเป็นต้องอาศัยข้อมูลที่สำคัญดังต่อไปนี้

(1) ความสามารถอุ้มน้ำให้พืชใช้ได้ของดิน(2) ความลึกของรากพืช(3) อัตราการใช้น้ำของพืช1) ความสามารถอุ้มน้ำของดิน ดังได้กล่าวมาแล้วว่าดินเปรียบเสมือนถังน้ำ หรือที่เก็บน้ำโดยธรรมชาติให้แก่รากพืชดินแต่ละชนิดก็มีความสามารถอุ้มน้ำให้พืชใช้ได้แตกต่างกันพอจะกล่าวแยกเป็นสามกลุ่มใหญ่ ๆ คือ

ภาพประกอบ

2 ) ความลึกของรากพืช เป็นสิ่งสำคัญในการกำหนดความลึกของดินที่จะให้น้ำ และใช้คำนวณหาปริมาณน้ำทั้งหมดที่ดินจะเก็บไว้ให้พืชใช้ได้สูงสุด

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

3 ) อัตราการใช้น้ำของพืช พืชแต่ละชนิดมีความต้องการใช้น้ำไม่เท่ากันทุกระยะของการเจริญเติบโตในระยะเริ่มแรกของการเจริญ พืชจะใช้น้ำเป็นปริมาณน้อยและใช้มากที่สุดเมื่อถึงระยะออกดอก การเกิดเป็นเมล็ดหรือติดผล และต้องการน้ำน้อยที่สุด

จะรู้ได้อย่างไรว่าควรให้น้ำครั้งละเท่าใด

เมื่อรู้ว่าถึงกำหนดเวลาให้น้ำแก่พืชแล้ว และอยากจะรู้ว่า ควรให้น้ำครั้งละเท่าใดนั้นก็จะพิจารณาได้เป็น 2 แนวทางคือ

1 ) พิจารณาจากความสามารถอุ้มน้ำของดิน ว่าน้ำพร่องลงไปมากน้อยเพียงใด ปกติก่อนให้น้ำจะยอมให้พร่องลงได้ประมาณ50% ของความสามารถอุ้มน้ำได้เต็มที่ในเขตรากพืชดังนั้น ปริมาณน้ำที่เราจะต้องให้จริง จะมีค่าดังนี้

ปริมาณน้ำท ี่ยอมให้พืชใช้(มมม.

ปริมาณน้ำที่ต้องส่งให้ =

x 100

ประสิทธิภาพของการให้น้ำ(%)

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ตัวอย่างการกำหนดการให้น้ำ

ตัวอย่าง1 ในการเก็บตัวอย่างดินเพื่อหาความถ่วงจำเพาะปรากฏของดินมีข้อมูลดังต่อไปนี้

ขนาดวงแหวน เส้นผ่าศูนย์กลาง 5.5 เซนติเมตร สูง 6 เซนติเมตร น้ำหนักวงแหวนและกระป๋องเก็บตัวอย่าง 40 กรัม

น้ำหนักดินแห้งหลังอบรวมน้ำหนักวงแหวนและกระป๋องเก็บตัวอย่าง 240 กรัม

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ตัวอย่างที่ 2 ในการหาความในดินในแปลงเพาะปลูกแปลงหนึ่งซึ่งเนื้อดินเป็นดินร่วน โดยใช้สว่านเจาะเก็บ

ตัวอย่างดิน ปรากฏว่ามีข้อมูลดังต่อไปนี้

น้ำหนักของกระป๋องเก็บตัวอย่าง = 17 กรัม

น้ำหนักดินเปียกรวมน้ำหนักกระป๋อง = 125 กรัม

น้ำหนักดินแห้งรวมน้ำหนักกระป๋อง = 105 กรัม

ภาพประกอบ

ความชื่นในดิน = 20 x 100 = 18.5 โดยน้ำหนักของดินแห้ง

ภาพประกอบ

ความชื้นเป็นเปอร์เซ็นต์โดยปริมาตร (PV)

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ตัวอย่างที่ 3 จงหาความลึกของน้ำที่จะต้องให้แก่ดินเพื่อให้ดินมีความชื้นที่ความชื้นชลประทาน

ภาพประกอบ

ความชื้นของดินก่อนการให้น้ำ = 8.5 เปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนักของดินแห้ง

ความชื้นที่ Field Capacity = 21.0 เปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนักดินแห้ง

ภาพประกอบ

ความถ่วงจำเพาะปรากฏของดิน = 1.20

วิธีทำ ความชื้นที่จะต้องให้แก่ดินเพื่อให้ดินมีความชื้นที่ชลประทาน (Field Capacity)

= 21.0 – 8.5 = 11.5 เปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนักของดินแห้ง

ภาพประกอบ

ดังนั้น จะต้องให้น้ำแก่ดิน 12.42 เซนติเมตร ดินจึงมีความชื้นที่ความชื้นชลประทานตลอดความลึกของเขตราก0.90 เมตร

ภาพประกอบ

ตัวอย่างที่ 4 จากการตรวจสอบความชื้นในเขตรากพืชของแปลงปลูกอ้อย ซึ่งมีเนื้อที่ 100 ไร่ พบว่ามีความชื้น

อยู่เพียง 14 เปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนักของดินแห้ง และจากการวิเคราะห์ดินในแปลงพบว่าเนื้อดินเป็น

แบบดินร่วน ซึ่งมีค่าความถ่วงจำเพาะปรากฏเท่ากับ 1.45 ค่าความชื้นชลประทานและความชื้นที่จุด

เหี่ยวเฉาถาวร เท่ากับ 20 และ 10 เปอร์เซ็นต์โดยน้ำหนักของดินแห้งตามลำดับกำหนดว่ารากต้นอ้อย

60 เซนติเมตร ความชื้นที่จุดวิกฤตมีค่าเท่ากับ 40 เปอร์เซ็นต์ของความชื้นที่พืชดูดเอาไปใช้ได้ ถามว่า

ถึงเวลาที่จะต้องให้น้ำแก่พืชได้หรือยัง ถ้าถึงเวลาที่ต้องให้น้ำได้แล้ว ถามว่า จะต้องสูบน้ำจากแม่น้ำ

เพื่อส่งให้กับแปลงปลูกอ้อยทั้ง 100 ไร่ เป็นเวลานานเท่าใดถ้าประสิทธิภาพในการชลประทานบน

แปลงเพาะปลูกเท่ากับ 70% และประสิทธิภาพในการส่งน้ำเท่ากับ 60% และปั๓มมีอัตราการสูบน้ำได้

ภาพประกอบ

(1) ตรวจสอบดูว่าถึงเวลาที่จะต้องให้น้ำได้หรือยังโดยพิจารณาดูว่าความชื้นในดินซึ่งเท่ากับ

14 เปอร์เซ็นต์ โดยน้ำหนักของดินแห้งลดลงถึงจุดวิกฤตหรือยัง ถ้าถึงจุดวิกฤตก็แสดงว่าควรให้น้ำได้

ความชื้นที่พืชดูดเอาไปใช้ได้ = 20 – 10 = 10% โดยน้ำหนักของดินแห้ง

ความชื้นที่จุดวิกฤต

= 40% ของความชื้นที่พืชดูดเอาไปใช้ได้

หรือ ความชื้นที่จุดวิกฤต = 10 + 0.4 (10)% โดยน้ำหนักของดินแห้ง

ภาพประกอบ

ตอบ ถึงเวลาที่จะต้องให้น้ำได้แล้วเพราะความชื้นในแปลงปลูกอ้อยลดลงถึงจุดวิกฤตพอดี

(2) หาจำนวนน้ำที่จะต้องสูบขึ้นจากแม่น้ำเพื่อส่งให้กับแปลงปลูกอ้อย

ความชื้นที่จะต้องให้แก่ต้นอ้อย = ความชื้นชลประทาน

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

6 ความลึกของน้ำที่จะต้องให้แก่อ้อย =

ซม. ×.145×60

ภาพประกอบ

.522ปริมาณน้ำสุทธิที่จะต้องหามาให้แก่ข้าวโพด = ×100×1600ลบ.เมตร

ภาพประกอบ

8352 ปริมาณน้ำที่จะต้องสูบจากแม่น้ำ

= 19885.7 ลบ.เมตร

6.0 ×7.0

ภาพประกอบ

ตอบ จะต้องสูบน้ำจากแม่น้ำเป็นเวลา 100 ชั่วโมง จึงจะพอกับความต้องการของอ้อยในพื้นที่ 100 ไร่

ภาพประกอบ

ตัวอย่างที่ 5 การคำนวณหาว่าเมื่อไรควรให้น้ำแก่พืช

บ่อสูบ D21 พื้นที่ดินมีลักษณะส่วนใหญ่เป็นดินร่วน คือ เนื้อปานกลาง พื้นที่ปลูกเป็นถั่วเหลือง และ

ฝ้ายถั่วเหลืองปลูกได้ 4 สัปดาห์แล้ว สำหรับฝ้ายปลูกได้ 6 สัปดาห์ อยากทราบว่าเมื่อให้ถั่วเหลืองและ

ฝ้ายเต็มที่แล้ว เมื่อวันที่ 7 พฤษภาคม จะต้องให้น้ำครั้งต่อไปเมื่อไร

วิธีการคำนวณ สำหรับถั่วเหลืองการดำเนินการตามขั้นตอนดังต่อไปนี้

ขั้นแรก พิจารณาลักษณะเนื้อดินเพื่อหาข้อมูลความสามารถในการอุ้มน้ำให้พืชใช้ได้ สำหรับในพื้นที่ที่บ่อสูบ

D 21 เนื้อดินส่วนใหญ่เป็นดินร่วน

จากตาราง ดินร่วนอุ้มน้ำให้พืชใช้ได้ 1.2 มม. ต่อรากลึก 1 ซม.

ขั้นที่ 2 พิจารณาความลึกของรากถั่วเหลือง สัปดาห์ 4 มีรากลึกประมาณ 50 ซม.

ขั้นที่ 3 คำนวณความสามารถอุ้มน้ำของดินในเขตรากของถั่วเหลือง

ความสามารถอุ้มน้ำได้ทั้งหมด = จากขั้นที่ (1) x ขั้นที่ (2)

ภาพประกอบ

ขั้นที่ 4 กำหนดให้พืชใช้น้ำจากดินที่อุ้มไว้ได้ทั้งหมดเพียงครึ่งเดียว (ให้น้ำพร่องน้ำได้ 50% ของน้ำที่เป็น

ภาพประกอบ

ยอมให้พืชเอาน้ำไปใช้ได้ = ขั้นที่ (3) ÷ 2

ภาพประกอบ

ขั้นที่ 5 หาอัตราการใช้น้ำเฉลี่ยสูงสุดของถั่วเหลือง จากตารางที่ 1 คือ 4 มม./วัน

ขั้นที่ 6 หาว่าถั่วเหลืองใช้น้ำได้กี่วันจึงพอดี ต้องให้ใหม่

ภาพประกอบ

ตอบ ฉะนั้น เพื่อความสะดวกในการให้น้ำ สำหรับถั่วเหลืองอาจจะให้น้ำทุก ๆ 7 วัน หรือสัปดาห์ละครั้งก็ได้

ดังนั้น ต้องให้น้ำครั้งต่อไปวันที่ 15 พฤษภาคม

ภาพประกอบ

ขั้นแรก จากตาราง ดินร่วนอุ้มน้ำให้พืชใช้ได้ 1.2 มม./ซม.

ภาพประกอบ

ขั้นที่ 3 สามารถอุ้มน้ำได้ทั้งหมด = ขั้นที่ (1) x ขั้นที่ (2)

ภาพประกอบ

ขั้นที่ 4 ยอมให้พืชเอาไปใช้ได้

= ขั้นที่ (3) ÷ 2

ภาพประกอบ

ขั้นที่ 5 จากตารางอัตราการใช้น้ำเฉลี่ยสูงสุดคือ 3 มม./วัน

ขั้นที่ 6 จำนวนวันที่ใช้น้ำได้

= ขั้นที่ (4) ÷ ขั้นที่ (5)

ภาพประกอบ

ตอบ ฉะนั้น เพื่อความสะดวกในการกำหนดการให้น้ำสำหรับฝ้าย อาจจะให้น้ำทุก ๆ 14 วัน หรือ

2 สัปดาห์ ให้น้ำครั้ง เป็นต้น ดังนั้น จะต้องให้น้ำครั้งต่อไปวันที่ 22 พฤษภาคม

ถ้าจะรู้ได้อย่างไรว่าควรให้น้ำครั้งละเท่าใด

เมื่อรู้ว่าถึงกำหนดเวลาให้น้ำแก่พืชแล้ว และอยากจะรู้ว่าควรให้น้ำครั้งละเท่าใดนั้นก็จะพิจารณาได้เป็น 2 แนวทางคือ

1. พิจารณาจากความสามารถอุ้มน้ำของดิน ว่าน้ำพร่องลงไปมากน้อยเพียงใด ปกติก่อนให้น้ำจะ

ยอมให้พร่องลงได้ประมาณ 50% ของความสามารถอุ้มน้ำได้เต็มที่ในเขตรากพืช ฉะนั้น เมื่อถึง

กำหนดการให้น้ำเราก็ให้น้ำเท่ากับจำนวนที่น้ำพร่องลงไป เช่น ดังตัวอย่างที่ 1 ที่ได้คำนวณแล้ว

ว่ายอมให้ถั่วเหลืองใช้น้ำจากดินได้ 50% เท่ากับ 30 มม. แต่การคิดปริมาณน้ำที่จะต้องส่งให้พืช

เราจะต้องเผื่อน้ำที่มีการสูญเสียไว้ด้วย เช่น ไหลซึมลงเกินเขตรากพืชและไหลออกไปจากแปลงไป

การสูญเสียทั้งสองอย่างนี้บางทีเราก็เรียกว่า ประสิทธิภาพการให้น้ำ เช่น มีการสูญเสียน้ำไปร้อย

ละ 35 ของน้ำที่จะต้องเติมให้ดิน หรือสูญเสีย 35% เพราะฉะนั้นประสิทธิภาพของการให้น้ำก็จะ

เป็น 100 – 35 = 65% เป็นต้น

ดังนั้น ปริมาณน้ำที่เราจะต้องให้จริง จะมีค่าดังนี้

ภาพประกอบ

ปริมาณน้ำท ี่ยอมให้พืชใช้(มมม.

ปริมาณน้ำที่ต้องส่งให้ =

x 100

ประสิทธิภาพของการให้น้ำ(%)

ภาพประกอบ

หรือถ้าต้องการคิดเป็นปริมาตรว่า กี่ลูกบาศก์เมตรต่อพื้นที่ 1 ไร่ ก็สามารถคำนวณได้โดยคูณด้วย 1.6ดังนี้

ปริมาตรน้ำที่ต้องส่งให้ = 1.6 x ปริมาณน้ำที่ต้องส่งให้ (มม.)

ภาพประกอบ

2. พิจารณาจากปริมาณน้ำที่พืชใช้สูงสุดเฉลี่ยในช่วงนั้น แต่ถ้าเราไม่มั่นใจก็จะใช้จากการประเมิน

ค่าสูงสุดที่พืชใช้ เช่น พืชไร่ที่ปลูกฤดูแล้ง ใช้น้ำวันละ 5 มม. รวมการสูญเสียต่าง ๆ แล้วสำหรับ

พืชไร่ที่ปลูกฤดูฝนใช้น้ำวันละประมาณ 5 มม. รวมการสูญเสียต่าง ๆ แล้ว ถ้าเรากำหนดให้น้ำแก่

พืช 7 วัน ให้น้ำครั้ง เราก็สามารถคำนวณได้ว่าจะต้องให้น้ำครั้งละเท่าไร โดย

ปริมาณน้ำที่ต้องส่งให้ = อัตราการใช้น้ำของพืช (มม./วัน) x จำนวนวันที่ให้ครั้งหนึ่ง

ภาพประกอบ

ตอบ

ดังนั้น ปริมาณน้ำที่จะต้องส่งให้ = 6 x 7 = 42 มม.

หรือคิดเป็นปริมาณต่อไร่ได้คือ

ปริมาตรน้ำที่ต้องส่งให้ = 1.6 x 42 = 67.2 ม.3/ไร่

ภาพประกอบ

สำหรับพืชไร่ที่ปลูกฤดูฝน

ตอบ

ปริมาณน้ำที่จะต้องส่งให้ = 5 x 7 = 35 มม.

หรือคิดเป็นปริมาณต่อไร่ได้คือ

ปริมาตรน้ำที่ต้องส่งให้ = 1.6 x 35 = 56 ม.3/ไร่

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

สำหรับข้าวปลูกในฤดูแล้ง ใช้น้ำเฉลี่ยวันละ 9 มม.

ตอบ

ปริมาณน้ำที่ต้องส่งให้ = 9 x 7 = 63 มม.

หรือคิดเป็นปริมาณต่อไร่ได้คือ

ปริมาตรน้ำที่ต้องส่งให้ = 1.6 x 63 = 100.8 ม.3/ไร่

ภาพประกอบ

สำหรับข้าวปลูกในฤดูฝนข้าวใช้น้ำเฉลี่ยวันละ 7.5

ตอบ

ปริมาณน้ำที่ต้องส่งให้ = 7.5 x 7 = 52.5 มม.

หรือคิดเป็นปริมาณต่อไร่ได้คือ

ปริมาตรน้ำที่ต้องส่งให้ = 1.6 x 52.5 = 84 ม.3/ไร่

ภาพประกอบ