วิศวกรรมชลประทานเบื้องต้น02207211

บทที่ 6 วิธีการให้นํ้าชลประทาน (Irrigation Methods)

หน้า 230–265 ในหนังสือ · 2 หัวข้อ

บทนำน. 230

ภาพประกอบ

6.1 ความหมายและขอบเขตการศึกษาน. 230

วิธีการให้น้ำชลประทาน เป็นวิธีการควบคุมบังคับน้ำชลประทานที่แปลงปลูกพืชด้วยวิธีต่าง ๆ เพื่อให้ดินมีโอกาสดูดซับน้ำไว้ได้ในปริมาณความลึกของน้ำที่พืชต้องการ และปริมาณความลึกของน้ำที่ดินดูซับไว้ได้ดังนี้ จะต้องมีความสม่ำเสมอเท่าเทียมกันตลอดทั่วทั้งแปลง โดยมีการสูญเสียน้ำชลประทานน้อยที่สุด

การพิจารณาในเรื่องวิธีการให้น้ำชลประทานขึ้นอยู่กับเกณฑ์ที่สำคัญ 3 ประการ คือ

- ความพอเพียง (Adequacy) ของน้ำตามที่พืชต้องการ

- ความสม่ำเสมอ (Uniformity) ของการแผ่กระจายน้ำ

- ประสิทธิภาพ (Efficiency) ของการให้น้ำชลประทานนั้น

วิธีการให้น้ำชลประทานมีหลายรูปแบบ และนิยมแบ่งออกเป็น3 ประเภทใหญ่ คือ

1. วิธีการให้น้ำชลประทานแบบปล่อยท่วมบนผิวดิน

(Flooding surface irrigation method) เช่น แบบไหล

ภาพประกอบ

ท่วมเป็นผืนยาว (Border irrigation), แบบขังท่วมเป็นอ่างกักน้ำ (Basin irrigation) 2. วิธีการให้น้ำชลประทานโดยให้ดินดูดซึมทางใต้ผิวดิน (Sub-surface irrigation method) เช่น แบบร่องคู (Furrow irrigation) 3. วิธีการให้น้ำชลประทานเหนือผิวดิน (Over-surface irrigation method) เช่น แบบฉีดฝอย (Sprinkler irrigation), แบบน้ำหยด (Trickle or Drip irrigation) เป็นต้น

วิธีการให้น้ำนั้นมักจะเรียกตามลักษณะอาการที่ให้น้ำแก่พืชชึ่งอาจแบ่งออกเป็น 4 แบบใหญ่ ๆ ด้วยกัน คือ

1. การให้น้ำทางผิวดิน (Surface irrigation) 2. การให้น้ำแบบฉีดฝอย (Sprinkler irrigation) 3. การให้น้ำแบบน้ำหยด (Trickle or Drip irrigation) 4. การให้น้ำแบบใต้ผิวดิน (Sub-surface irrigation)

ภาพประกอบ

ข้อดีและข้อเสียของการให้น้ำทางผิวดิน (Surface irrigation)

การให้น้ำทางผิวดินนี้รู้จักกันมานานหลายศตวรรษแล้วปัจจุบันก็ยังเป็นที่นิยมใช้กันอยู่ทั่วไปเพราะการให้น้ำแบบนี้มีข้อดีหลายอย่าง ซึ่งพอสรุปได้ดังต่อไปนี้คือ

1 ) สามารถใช้ได้กับดินและพืชทุกชนิด2) มีความคล่องตัวสูง3) ค่าลงทุนถูกเมื่อเปรียบเทียบกับการให้น้ำแบบอื่น ๆ

เนื่องจากว่าการให้น้ำแบบนี้ให้น้ำไหลไปบนผิวดินโดยอาศัย

แรงดึงดูดของโลก4) ไว้วางใจได้5) เมื่อมีการออกแบบและให้น้ำที่เหมาะสม

สำหรับข้อเสียของการให้น้ำทางผิวดินก็มี

1 ) ต้องการการปรับพื้นที่ให้เรียบร้อยและมีความลาดเท

สม่ำเสมอ2) อาจเกิดการกัดเซาะ (Erosion) ขึ้นได้ในกรณีที่มีความลาด

เทของพื้นที่ชันมาก3) คันดินและคูส่งน้ำอาจเป็นสิ่งกีดขวางการทำงานของ

เครื่องจักรกลเกษตร4) อาจก่อให้เกิดปัญหาเรื่องการระบายน้ำขึ้นได้ง่าย

ภาพประกอบ

5 ) ต้องการผู้ที่มีความรู้ในวิธีการให้น้ำดีพอสมควรจึงจะ

สามารถให้น้ำอย่างมีประสิทธิภาพได้

6 ) ส่วนมากต้องการแรงงานในการให้น้ำมาก

6.2.1 วิธีให้น้ำท่วมเป็นผืนยาว (Graded Border Method)

การให้น้ำโดยวิธีนี้ทำโดยเปิดให้น้ำเข้าไปท่วมผิวดินในแปลงโดยมีคันดินขนาดเล็กสองคันซึ่งมีแนวตรงและขนานกันคอยควบคุมให้น้ำท่วมอยู่ในพื้นที่ที่ต้องการให้น้ำ พื้นที่ระหว่างคันดินจะมีความลาดเทไปในแนวเดียวกับคันดิน และไม่มีหรือมีความลาดเทในแนวตั้งฉากกับคันดินน้อยมาก

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ
รูปที่ 1Surface irrigation (Border irrigation)
รูปที่ 1Surface irrigation (Border irrigation)

การเลือกใช้ การให้น้ำแบบนี้เหมาะสำหรับพืชที่ปลูกต้นชิดกันหรือพืชที่ปลูกโดยการหว่านเมล็ดยกเว้นพืชที่จะต้องมีน้ำขังอยู่ในแปลง

ภาพประกอบ

1 ) การให้น้ำวิธีนี้จะให้ประสิทธิภาพในการให้น้ำสูง2) ต้องการแรงงานในการให้น้ำไม่มากนัก3) ความกว้างของแปลงอาจจะออกแบบให้มีขนาดพอเหมาะ

กับเครื่องจักรกลเกษตรได้4) ถ้าหากจำเป็นจะต้องมีการระบายน้ำออกจากแปลงก็จะ

สามารถระบายออกได้รวดเร็ว

ภาพประกอบ

1 ) พื้นที่จะต้องเรียบและมีความลาดเทสม่ำเสมอ2) ค่าปรับพื้นที่สำหรับพื้นที่บางแห่งอาจจะสูงมากจนไม่

สามารถที่จะให้น้ำวิธีนี้ได้3) อัตราการส่งน้ำที่ได้รับจากโครงการชลประทานจะต้องมาก

พอ4) พืชต้นเล็ก ๆ อาจจะได้รับความเสียหายในขณะที่ให้น้ำ5) ดินบางชนิดอาจเกิดการแตกระแหงหลังจากมีน้ำท่วมผิวดิน

แล้ว6) ไม่สามารถให้น้ำครั้งละน้อย ๆ (น้อยกว่า 50 มิลลิเมตร) ได้

อย่างมีประสิทธิภาพ

6.2.2 วิธีให้น้ำท่วมเป็นผืนราบ (Level Border Method)

การให้น้ำวิธีนี้จะให้น้ำท่วมแปลงเพาะปลูกซึ่งราบหรือค่อนข้างราบและมีคันดินล้อมรอบอยู่ อัตราการให้น้ำจะต้องสูงเพื่อให้น้ำแผ่ออกไปท่วมทั่วทั้งแปลงในระยะเวลาอันสั้น วิธีให้น้ำท่วมเป็นผืนราบ(Level Border) นี้บางครั้งเรียกว่าท่วมเป็นอ่าง (Basin)

การเลือกใช้ การให้น้ำวิธีนี้เหมาะสำหรับดินที่มีอัตราการซึมขนาดปานกลางจนถึงขนาดต่ำ

ภาพประกอบ

1 ) สามารถปลูกพืชได้หลายชนิดโดยไม่ต้องมีการเปลี่ยนแปลง

การออกแบบ วางผัง หรือวิธีการให้น้ำต่างไปจากเดิมมาก

นัก2) แปลงดังกล่าวสามารถใช้ชะล้างเกลือในดินโดยไม่ต้องมีการ

ก่อสร้างเพิ่มเติม หรือเปลี่ยนแปลงวิธีการให้น้ำแต่อย่างใด3) ไม่มีการสูญเสียน้ำเนื่องจากไหลออกจากพื้นที่เพาะปลูก

ทางด้านท้ายแปลง (Run off) 4) สามารถใช้ฝนที่ตกลงบนพื้นที่เพาะปลูกได้อย่างมี

ประสิทธิภาพ5) ไม่จำเป็นต้องใช้ผู้ที่มีความชำนาญก็สามารถให้น้ำอย่างมี

ประสิทธิภาพได้6) ประสิทธิภาพในการให้น้ำสูง

ภาพประกอบ

1 ) ต้องการอัตราการให้น้ำสูงมาก สูงกว่าแบบให้น้ำท่วมเป็น

ผืนยาว2) จะต้องปรับพื้นที่ให้ราบและสม่ำเสมอกันตลอดทั้งแปลง3) คันดินที่ล้อมรอบต้องสูงพอที่จะไม่ให้น้ำล้นออกจากแปลง

ภาพประกอบ

4 ) บนพื้นที่ที่มีความลาดเทมากจะต้องทำแปลงเป็นขั้นบันได

และอาจจำเป็นต้องมีอาคารชลประทานอื่นอีก5) ในเขตที่มีฝนตกชุกจะต้องมีการจัดระบบระบายน้ำฝนออก

จากแปลงให้ทันเวลาด้วย6) ในพื้นที่ที่มีลมพัดเร็วกว่า 25 ถึง 30 กิโลเมตรต่อชั่วโมง7) จะต้องคอยควบคุมระดับดินในแปลงให้อยู่ในแนวราบอยู่

เสมอ

รูปที่ 2 การให้น้ำท่วมเป็นผืนราบ (Level Border)
รูปที่ 2 การให้น้ำท่วมเป็นผืนราบ (Level Border)

6.2.3 วิธีให้น้ำท่วมเป็นผืนตามแนวเส้นขอบเนิน (Contour

Levee Method)

การให้น้ำวิธีนี้ดัดแปลงมาจากแบบท่วมเป็นผืนราบ (Level Border) โดยการเปลี่ยนแนวคันดินให้มาอยู่.ในแนวเส้นขอบเนิน(Contour Lines) การให้น้ำแก่แปลงจะต้องให้ด้วยอัตราที่มากกว่าอัตราการซึมผ่านผิวดินโดยให้น้ำนั้นแผ่กระจายออกไปปกคลุมพื้นที่ในแปลงทั้งหมดในระยะเวลาอันสั้น และปล่อยให้น้ำซึมลงไปในดินจนกระทั้งได้ความลึกตามที่ต้องการ ถ้าหากเป็นพืชที่ไม่ใช่ข้าวก็จะระบายน้ำออกหลังจากที่ให้น้ำตามที่ต้องการแล้ว

การเลือกใช้ การที่จะเลือกใช้การให้น้ำวิธีนี้ให้ได้ผลดีนั้น พื้นที่ควรจะเป็นดินที่มีเนื้อดินขนาดปานกลางถึงดินที่มีเนื้อละเอียด และมีอัตราการซึมผ่านผิวดินเฉลี่ยไม่เกิน 12 มิลลิเมตรต่อชั่วโมงสำหรับข้าวซึ่งจะต้องมีน้ำขังอยู่ตลอดเวลาดินควรจะมีความสามารถให้น้ำซึมผ่านได้ (Permeability) ไม่เกิน 4 มิลลิเมตรต่อวันหรือมีชั้นดินที่น้ำซึมผ่านได้ยากอยู่ใต้ระดับเขตราก พื้นที่ควรจะเรียบสม่ำเสมอและมีความลาดเทไม่เกิน 1 เปอร์เซ็นต์ แต่ถ้าหากมีความลาดเทไม่เกิน 0.5 เปอร์เซ็นต์จะได้ขนาดแปลงที่ดีกว่า

ภาพประกอบ

1 ) สามารถให้น้ำได้อย่างสม่ำเสมอ ประสิทธิภาพในการให้น้ำ

สูง2) ถึงแม้ว่าจะต้องมีการระบายน้ำส่วนที่เกินออกจากแปลง แต่

ก็สามารถนำมาใช้ในแปลงถัดมาที่อยู่ต่ำกว่าได้3) สามารถจะใช้น้ำฝนที่ตกลงมาบนพื้นที่อย่างมีประสิทธิภาพ

ซึ่งจะช่วยลดความต้องการน้ำชลประทานลงได้มาก4) สามารถติดตั้งระบบระบายน้ำผิวดินโดยไม่ต้องลงทุนเพิ่มขึ้น

อีกมาก เพราะอาจจะใช้คูส่งน้ำเป็นคูระบายน้ำได้ด้วย5) ต้องการแรงงานในการให้น้ำไม่มากนักเมื่อเปรียบเทียบกับ

การให้น้ำทางผิวดินวิธีอื่น ๆ6) การให้น้ำและควบคุมน้ำทำได้ไม่ยาก จึงไม่จำเป็นที่จะต้อง

ใช้ผู้ที่มีความชำนาญในการให้น้ำดี7) ถ้าหากว่ามีการปรับพื้นที่ไม่มากนัก ค่าลงทุนครั้งแรกจะต่ำ

เมื่อเปรียบเทียบกับแบบอื่น ๆ8) มีอาคารชลประทานน้อยพอ ๆ กับวิธีอื่น ๆ

ภาพประกอบ

1 ) วิธีนี้ไม่เหมาะสำหรับดินที่มีความสามารถให้น้ำซึมผ่านได้

(Permeability) ขนาดปานกลางถึงดินที่มีความสามารถให้

น้ำซึมผ่านได้สูง2) ไม่สามารถให้น้ำครั้งละน้อย ๆ (น้อยกว่า 50 มิลลิเมตร) ได้

อย่างมีประสิทธิภาพ3) ต้องการอัตราการให้น้ำสูง4) น้ำชลประทานจะต้องมีคุณภาพดี5) ต้องการการปรับพื้นที่บ้างเพื่อให้สามารถให้น้ำได้อย่าง

สม่ำเสมอ6) ไม่เหมาะสำหรับพืชที่จะเสียหายเมื่อมีน้ำท่วมราก7) ต้นพืชและคันดินอาจจะได้รับความเสียหายจากคลื่น8) การระบายน้ำที่เหลือจากแปลงหนึ่งไปเข้าอีกแปลงหนึ่งอาจ

ก่อให้เกิดการแพร่ขยายโรคพืช และวัชพืชบางชนิดได้ง่าย

รูปที่ 3 การให้น้ำท่วมเป็นผืนตามแนวเส้นขอบเนิน
รูปที่ 3 การให้น้ำท่วมเป็นผืนตามแนวเส้นขอบเนิน
ภาพประกอบ

6.2.4 วิธีให้น้ำท่วมจากคูตามแนวเส้นขอบเนิน(Contour Ditch

Method)

วิธีให้น้ำท่วมจากคูตามแนวเส้นขอบเนิน เป็นการให้น้ำท่วมผิวดินแบบที่มีการควบคุมแบบหนึ่ง โดยการให้น้ำไหลล้นจากร่องน้ำเล็ก ๆ ซึ่งอยู่ในแนวขนานกับเส้นขอบเนิน

การเลือกใช้การให้น้ำวิธีนี้เหมาะสำหรับพืชที่ปลูกต้นชิดกันทุกชนิด พืชที่ปลูกแล้วไม่ต้องมีการพรวนดินหรือยกร่องอีก ยกเว้นข้าวซึ่งจะต้องให้มีน้ำขังอยู่เกือบตลอดเวลา

ภาพประกอบ

1 ) ค่าลงทุนต่ำ2) ต้องการการปรับพื้นที่บ้างเล็กน้อยในกรณีที่ผิวดินไม่เรียบ3) สำหรับพืชที่ปลูกตลอดปี คูให้น้ำเหล้านี้อาจจะกลบเสียก่อน

ทำการเก็บเกี่ยว การเก็บเกี่ยวก็จะสะดวกขึ้น

ภาพประกอบ

1 ) โดยทั่ว ๆ ไปแล้วประสิทธิภาพในการให้น้ำค่อนข้างต่ำ แต่

ถ้าให้น้ำอย่างระมัดระวังอาจจะให้ประสิทธิภาพสูง 50 ถึง

65 เปอร์เซ็นต์2) ถ้าหากอัตราการส่งน้ำที่ได้รับจากคูส่งน้ำน้อย การให้น้ำจะ

ทำได้ยากขึ้น3) ระยะระหว่างคูให้น้ำอาจจะแตกต่างกันได้มากในกรณีที่

ความลาดเทของพื้นที่ไม่สม่ำเสมอ4) ในกรณีที่คูเข้ามาชิดกันและแนวไม่ขนานกัน การใช้เครื่อง

เก็บเกี่ยวจะยากขึ้น5) พืชต้นเล็ก ๆ อาจจะได้รับความเสียหายถ้าดินนั้น

แตกระแหงหลังจากให้น้ำ

รูปที่ 4 วิธีให้น้ำท่วมจากคูตามแนวเส้นขอบเนิน (Contour Ditch
รูปที่ 4 วิธีให้น้ำท่วมจากคูตามแนวเส้นขอบเนิน (Contour Ditch
ภาพประกอบ

6.2.5 วิธีให้น้ำแบบร่องคูลาด (Graded Furrow Method)

การให้น้ำแบบร่องคูลาดนี้ จะให้น้ำแก่พืชทางร่องน้ำเล็ก ๆ ซึ่งมีความลาดเทสม่ำเสมอและมีแนวตรงโดยปลูกพืชเป็นแถวบนคันดินซึ่งมีร่องขนาบอยู่ทั้งสองข้าง ขนาดและรูปร่างของร่องคูขึ้นอยู่กับคุณสมบัติของดิน พืชที่ปลูก เครื่องมือที่ใช้ในการยกร่อง และระยะระหว่างพืชที่ปลูก

การเลือกใช้การให้น้ำวิธีนี้สามารถใช้กับพืชที่ปลูกเป็นแถวได้ทุกชนิดรวมทั้งพืชสวนด้วย และใช้ได้กับดินเกือบทุกชนิดรวมทั้งพืชสวนด้วย และใช้ได้กับดินเกือบทุกชนิดยกเว้นดินทรายที่มีอัตราการซึมสูงมาก

ภาพประกอบ

1 ) สามารถใช้ได้กับวิธีการส่งน้ำทุกแบบ โดยการจัดจำนวนร่อง

คูที่จะให้น้ำแต่ละครั้งให้พอเหมาะกับอัตราส่งน้ำที่ได้รับ2) ประสิทธิภาพในการให้น้ำสูง ถ้าหากมีการออกแบบและให้

น้ำอย่างถูกต้อง3) ในกรณีที่ต้องมีการระบายน้ำฝนออกจากพื้นที่เพาะปลูก ก็

สามารถจะระบายได้อย่างรวดเร็ว

ภาพประกอบ

1 ) ต้องการแรงงานในการให้น้ำมาก2) จะต้องมีการเปลี่ยนแปลงอัตราการให้น้ำที่ระยะเวลาต่าง ๆ

ขณะที่ให้น้ำ จึงจะทำให้พืชได้รับน้ำอย่างสม่ำเสมอตลอด

ความยาวของร่อง และมีการสูญเสียน้ำน้อย3) พื้นที่จะต้องมีความลาดเทสม่ำเสมอ4) ต้องมีการรวบรวมน้ำที่ไหลเลยท้ายร่องออกไป โดยนำมาใช้

อีกหรือระบายออกไปให้พ้นจากบริเวณนั้น5) วิธีนี้ไม่เหมาะกับการให้น้ำครั้งละน้อย ๆ เพื่อให้เมล็ดงอก

หรือพืชรากตื้นที่ปลูกบนดินมีอัตราการซึมสูง

รูปที่ 5 วิธีให้น้ำแบบร่องคูลาด (Graded Furrow Method)
รูปที่ 5 วิธีให้น้ำแบบร่องคูลาด (Graded Furrow Method)

6.2.6 วิธีให้น้ำแบบร่องคูราบ (Level Furrow Method)

การให้น้ำแก่พืชโดยวิธีนี้ก็คล้ายคลึงกันกับวิธีให้น้ำแบบร่องคูลาด กล่าวคือ เป็นการให้น้ำในร่องแล้วให้น้ำไหลซึมเข้าไปในดินทั้งทางราบและทางดิ่งไปสู่รากพืช แต่วิธีนี้ร่องที่ให้น้ำไหลนั้นไม่มีความลาดเท คืออยู่ในแนวราบ

การเลือกใช้ การให้น้ำวิธีนี้เหมาะสำหรับดินที่มีอัตราการซึมเฉลี่ยน้อยกว่า 50 มิลลิเมตรต่อชั่วโมง และมีความสามารถเก็บน้ำไว้ได้ดี พื้นที่ควรจะเรียบและมีความลาดเทสม่ำเสมอพืชที่จะให้น้ำโดยวิธีนี้ควรจะเป็นพืชที่ปลูกเป็นแถว สำหรับพืชหว่านเมล็ดก็อาจจะให้น้ำโดยวิธีนี้ได้ ถ้าหากมีการยกร่องและให้น้ำเสียก่อน

ภาพประกอบ

1 ) สามารถใช้ได้กับวิธีการส่งน้ำทุกแบบ2) ประสิทธิภาพในการให้น้ำสูง ถ้าหากมีการออกแบบและให้น้ำอย่างถูกต้อง3) ไม่มีการสูญเสียน้ำโดยการไหลออกนอกแปลงที่ให้น้ำ4) ถ้าหากไม่มีลมแรงพอที่จะมีผลต่อการไหลของน้ำในร่องคูส่งน้ำและอาคารส่งน้ำอื่น ๆ อาจจะลดลงได้โดยจัดให้อยู่ในระยะทุก ๆ สองเท่าของความยาวของร่องคูที่ได้ออกแบบไว้เพราะว่าร่องคูได้ทั้งสองด้าน5) สามารถใช้ฝนที่ตกลงบนพื้นที่ได้อย่างมีประสิทธิภาพ6) ไม่จำเป็นต้องมีการจัดระบบระบายน้ำทางด้านท้ายร่องคูอีกเพราะน้ำจะเฉลี่ยซึมลงไปในดินจนหมดไม่มีการขังอยู่ที่จุดใดจุดหนึ่งโดยเฉพาะ7) การชะล้างเกลือออกจากดินจะทำได้ง่าย

ภาพประกอบ

1 ) ถ้าหากลมในบริเวณนั้นมีความเร็วเกินกว่า 25 กิโลเมตรต่อชั่วโมงในทิศทางตรงกันข้ามกับทิศทางการไหลของน้ำ จะทำให้น้ำไหลไปตลอดความยาวของร่องคูได้ยาก ถ้ามีปัญหาดังกล่าวนี้ควรจะให้ทิศทางของร่องคูนั้นตั้งฉากกับทิศทาง

ภาพประกอบ

ของลมที่พัดเป็นประจำ และถ้าหากจำเป็นจะต้องให้ร่องคูขนานกับทิศทางการพัดของลม การให้น้ำควรจะทำจากทางด้านเหนือลม2) ขนาดของร่องคูจะต้องใหญ่พอ ขนาดดังกล่าวนี้ควรจะมีค่าประมาณครึ่งหนึ่งของปริมาตรของน้ำที่จะให้แก่พืชในร่องนั้น3) ถ้าจะให้การให้น้ำโดยวิธีนี้มีประสิทธิภาพดี จะต้องคอยควบคุมระดับดินและรูปทรงของร่องคูให้คงสภาพตามที่ออกแบบไว้อยู่เสมอ

รูปที่ 6 วิธีให้น้ำแบบร่องคูราบ (Level Furrow Method)
รูปที่ 6 วิธีให้น้ำแบบร่องคูราบ (Level Furrow Method)

6.2.7 วิธีให้น้ำทางร่องคูตามแนวเส้นขอบเนิน (Contour

Furrow Method)

การให้น้ำทางร่องคูตามแนวเส้นขอบเนินนั้นคล้ายคลึงกับการให้น้ำทางร่องคูลาด (Graded Furrow) กล่าวคือเป็นการให้น้ำทางร่องที่มีความลาดเท แต่ร่องตามแนวเส้นขอบเนินนี้จะราบกว่าและทิศทางของร่องจะเกือบขนานไปกับเส้นขอบเนิน ความลาดเทของร่องคูนั้นจะไม่มากนัก คือมีเพียงเพื่อให้น้ำไหลไปยังปลายของร่องได้เท่านั้น คูส่งน้ำหรือท่อส่งน้ำจะอยู่ในแนวตั้งฉากกับร่องเพื่อจ่ายน้ำให้แต่ละร่อง รูปร่างลักษณะของร่องคูตามแนวเส้นขอบเนิน

การเลือกใช้การให้น้ำวิธีนี้สามารถใช้ได้กับพื้นที่ที่มีความลาดเททั่ว ๆ ไป ยกเว้นพื้นที่ที่เป็นดินทรายหรือดินที่มีการแตกระแหงเมื่อแห้งเพราะว่าหลังร่องซึ่งใช้ปลูกพืชถ้าเป็นดินทรายอาจพังและมีน้ำล้นข้ามได้ง่ายซึ่งถ้าเกิดการพังต่อเนื่องกันไปตามความลาดเทและก่อให้เกิดการกัดเซาะอย่างรุนแรงขึ้นได้ ดินที่แตกระแหงก็จะทำให้เกิดช่องซึ่งทำให้น้ำในร่องที่สูงกว่าไหลลงมารวมกับร่องที่อยู่ต่ำกว่า และอาจก่อให้เกิดความเสียหายเช่นเดียวกับดินทรายได้ การให้น้ำวิธีนี้เหมาะสำหรับพื้นที่ที่ความลาดเทสม่ำเสมอทั้งสองด้านของพื้นที่ เพราะว่าจะสามารถให้ร่องยาวได้มากและลดจำนวนร่องสั้น ๆลง

ภาพประกอบ

1 ) ในกรณีที่พื้นที่มีความลาดเทชันมาก การให้น้ำทางร่องคูตามแนวเส้นขอบเนินจะเกิดการกัดเซาะน้อยกว่าการให้น้ำทางร่องคูลาด2) มีความสม่ำเสมอในการให้น้ำดี เพราะว่าสามารถใช้อัตราให้น้ำขนาดใหญ่กับร่องซึ่งเกือบจะอยู่ในแนวราบ ทำให้น้ำไหลไปถึงปลายร่องในเวลาอันรวดเร็ว3) มีประสิทธิภาพในการให้น้ำสูง ถ้าหากได้รับการวางผังและให้น้ำอย่างถูกต้อง

ภาพประกอบ

1 ) จะต้องคอยตรวจตราอยู่เสมอว่าจะไม่มีน้ำล้นข้าม หรือไหลข้ามมาจากร่องที่อยู่สูงกว่าไปสู่ร่องที่ต่ำกว่าในขณะที่ให้น้ำ2) ในพื้นที่ที่มีฝนตกชุก น้ำฝนอาจก่อให้เกิดการไหลล้มข้ามร่องและเกิดการกัดเซาะอย่างรุนแรงได้3) ความยาวของร่องจะต้องไม่มากนักเพื่อที่จะได้ระบายน้ำที่เหลือออกไปโดยไม่เกิดอันตราย4) ต้องการร่องระบายน้ำที่มีการป้องกันอย่างดี เพื่อที่จะระบายน้ำที่เหลือออกไปได้โดยไม่เกิดการกัดเซาะอย่างรุนแรงขึ้น

ภาพประกอบ

5 ) สำหรับพืชบางชนิด การซ่อมแซมร่องจะต้องทำด้วยมือ

เพราะว่าเมื่อพืชโตแล้วจะไม่สามารถใช้เครื่องจักรกลได้อีก6) จะต้องมีการป้องกันการกัดเซาะในคูส่งน้ำด้วย เพราะคูส่ง

น้ำก็มีความลาดเทมาก7) ต้องใช้เวลาในการวางแนวร่องคูมาก นอกจากนั้น การปลูก

และการพรวนดินจะต้องทำด้วยความระมัดระวัง8) เครื่องมือที่ใช้ในการปลูก พรวนดิน และเก็บเกี่ยวจะต้อง

เลี้ยวบนพื้นที่เพาะปลูกตรงร่องที่ไปสิ้นสุดอยู่ตรงกลางของ

พื้นที่

รูปที่ 7วิธีให้น้ำทางร่องคูตามแนวเส้นขอบเนิน (Contour Furrow
รูปที่ 7วิธีให้น้ำทางร่องคูตามแนวเส้นขอบเนิน (Contour Furrow
ภาพประกอบ

6.2.8 วิธีให้น้ำทางร่องคูเล็ก (Corrugation Method)

การให้น้ำทางร่องคูเล็กเป็นการให้น้ำแก่พืชโดยให้น้ำท่วมผิวดินเพียงบางส่วน โดยการให้น้ำไหลไปในร่องน้ำเล็ก ๆ และตื้น ซึ่งอยู่ห่างจากกันเป็นระยะทางเท่า ๆ กัน การให้น้ำวิธีนี้ต่างกับร่องคูแบบอื่น ๆ ตรงที่ว่าขนาดของร่องน้ำนั้นเล็กและตื้น ระยะระหว่างร่องน้ำต้องไม่มากเกินกว่าที่น้ำจากร่องน้ำทั้งสองจะไหลซึมมาพบกันได้เมื่อการให้น้ำได้สิ้นสุดลงแล้ว

การเลือกใช้ การให้น้ำวิธีเหมาะสำหรับพื้นที่ที่มีความลาดเทสม่ำเสมอระหว่าง 1 ถึง 8 เปอร์เซ็นต์และมีฝนตกไม่มากนัก สำหรับพื้นที่ที่มีความลาดเทไม่สม่ำเสมอก็อาจจะใช้ได้เหมือนกัน แต่ควรจะให้ร่องคูเล็กนี้มีความลาดเทเท่ากันตลอดและจะต้องไม่มีการไหลล้นข้ามร่องไม่ว่าจะเป็นน้ำฝนหรือน้ำชลประทานการใช้วิธีให้น้ำแบบนี้ในเขตที่มีฝนตกชุกมักจะก่อให้เกิดการกัดเซาะอย่างรุนแรงได้เสมอ

ภาพประกอบ

1 ) สามารถใช้ได้กับอัตราการส่งน้ำทั้งขนาดเล็กและขนาดใหญ่

เพราะว่าสามารถจัดจำนวนร่องที่จะให้น้ำครั้งหนึ่ง ๆ ให้

พอเหมาะกับอัตราการส่งน้ำที่ได้รับได้

2 ) ไม่ต้องการการปรับพื้นที่มากนัก ดังนั้นเมื่อได้มีการเปิดพื้นที่

แล้วก็จะสามารถเพาะปลูกและให้น้ำได้อย่างรวดเร็ว

ภาพประกอบ

3 ) ถ้าใช้กับพื้นที่ที่ได้รับการปรับให้เรียบและมีความลาดเทสม่ำเสมอแล้ว ก็จะให้ประสิทธิภาพสูงถ้าออกแบบและให้น้ำอย่างถูกต้อง

ภาพประกอบ

1 ) ต้องการแรงงานในการให้น้ำมาก เพราะว่าจะต้องมีการลดอัตราการให้น้ำที่ระยะเวลาต่าง ๆ เพื่อให้การให้น้ำนั้นสม่ำเสมอและมีการสูญเสียน้ำเนื่องจากไหลเลยท้ายร่องออกไปน้อยที่สุด2) เนื่องจากร่องคูมีขนาดเล็กและตื้น ดังนั้นจะต้องมีการตบแต่งทุกปี บางครั้งอาจจะต้องทำหลายครั้งตลอดปีซึ่งทำให้ต้องสิ้นเปลืองมากขึ้น3) วิธีนี้ไม่เหมาะกับพื้นที่ที่ค่อนข้างราบ โดยปกติแล้วจะไม่ใช้กับพื้นที่ที่มีความลาดเทน้อยกว่า 1 เปอร์เซ็นต์4) ไม่เหมาะกับพื้นที่ที่มีความลาดเทมากและอยู่ในเขตที่มีฝนตกชุก เพราะอาจทำให้เกิดการกัดเซาะอย่างรุนแรงขึ้นได้

รูปที่ 8 การให้น้ำทางร่องคูเล็ก (Corrugation Method)
รูปที่ 8 การให้น้ำทางร่องคูเล็ก (Corrugation Method)

6.2.9 การให้น้ำทางใต้ผิวดิน (Subsurface Irrigation)

การให้น้ำทางใต้ผิวดินเป็นการให้น้ำแก่พืชโดยการยกระดับน้ำใต้ดินขึ้นมาให้สูงพอที่น้ำจะไหลซึมขึ้นมาสู่ระดับเขตรากได้ วิธีเพิ่มระดับน้ำใต้ดินอาจจะทำได้สองแบบ คือโดยการให้น้ำในคู และโดยการให้น้ำไหลเข้าไปในท่อซึ่งฝังไว้ใต้ดิน ความลึกของระดับน้ำใต้ดินในขณะที่ให้น้ำนั้นจะอยู่ระหว่าง 30 ถึง 60 เซนติเมตรทั้งนี้ขึ้นอยู่กับลักษณะของดินและความลึกของรากพืชที่ปลูก น้ำใต้ดินจะไหลไปสู่จุดต่าง ๆ ในเขตรากโดยการดูดซับ (Capillary Action)

การเลือกใช้ การให้น้ำวิธีนี้เหมาะสำหรับดินที่มีเนื้อดินสม่ำเสมอ และมีความสามารถให้น้ำซึมผ่านได้มากพอที่จะให้น้ำไหลทั้งในแนวราบและในแนวดิ่งได้รวดเร็ว และจะต้องมีชั้นดินที่น้ำซึม

ผ่านได้ยากหรือมีระดับน้ำใต้ดินอยู่ใต้เขตราก ซึ่งจะทำให้สามารถควบคุมระดับน้ำใต้ดินได้โดยมีการสูญเสียน้ำไม่มากนัก พื้นที่ควรจะเรียบและเกือบอยู่ในแนวราบ พืชที่ให้น้ำโดยวิธีนี้ได้ก็มีพวกผัก พืชไร่ หญ้าเลี้ยงสัตว์ และไม้ดอกต่าง ๆ แต่ไม่เหมาะกับพืชสวนหรือพืชยืนต้นอื่น ๆ

ภาพประกอบ

1 ) การให้น้ำแบบนี้สามารถใช้ได้กับดินที่มีอัตราการซึมของน้ำ

เข้าไปในดินสูง แต่มีความสามารถเก็บน้ำไว้ได้น้อย ซึ่งไม่

เหมาะกับการให้น้ำทางผิวดิน2) สามารถควบคุมน้ำใต้ดินให้อยู่ในระดับที่จะเป็นประโยชน์

ต่อพืชที่อายุต่าง ๆ ได้3) มีการสูญเสียน้ำเนื่องจากการระเหยน้อยมาก4) การแพร่กระจายของเมล็ดวัชพืชเนื่องจากถูกน้ำพัดพาไป

น้อย5) ระบบให้น้ำทางใต้ดินอาจใช้เป็นระบบระบายน้ำได้ด้วย6) ต้องการแรงงานในการให้น้ำน้อย7) ประสิทธิภาพในการให้น้ำสูง

ภาพประกอบ

1 ) เนื่องจากวิธีนี้ต้องการให้มีชั้นดินที่น้ำซึมผ่านได้ยากหรือมีระดับน้ำใต้ดินอยู่ใต้เขตราก และดินจะต้องมีความสามารถให้น้ำซึมผ่านได้ดีพอสมควร ดังนั้นจึงใช้ได้กับพื้นที่เพียงบางแห่งเท่านั้น2) โดยปกติแล้วพื้นที่ที่อยู่ข้างเคียงจะต้องให้น้ำวิธีนี้เหมือนกันมิฉะนั้นอาจจะก่อให้เกิดปัญหาเรื่องการระบายน้ำขึ้นได้3) น้ำชลประทานจะต้องมีคุณภาพดี มิฉะนั้นจะเกิดปัญหาเรื่องการสะสมของเกลือบนผิวดินและในเขตรากขึ้นได้4) ในกรณีที่น้ำชลประทานมีเกลืออยู่บ้าง ก็จะต้องมีการชะล้างเกลือออกจากดินเป็นประจำ5) การงอกของเมล็ดอาจจะไม่สม่ำเสมอถ้าหากไม่สามารถควบคุมน้ำใต้ดินให้ไหลซึมขึ้นมาอย่างสม่ำเสมอได้6) สามารถใช้ได้กับพืชเพียงบางชนิด พวกพืชที่มีรากลึกเช่นพืชสวนและพืชยืนต้นไม่เหมาะที่จะให้น้ำโดย วิธีนี้7) ปุ๋ยที่ให้แก่พืชแผ่กระจายไปทั่วเขตรากได้ช้ากว่าแบบให้น้ำทางผิวดินหรือแบบฉีดฝอย

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

6.2.10 การให้น้ำแบบหยด (Drip or Trickle Irrigation)

การให้น้ำแบบหยดเป็นการให้น้ำแก่พืชที่จุดใดจุดหนึ่งหรือหลาย ๆ จุดบนผิวดินหรือในเขตรากพืช โดยอัตราที่ให้นั้นไม่มากพอที่จะทำให้ดินในเขตรากนั้นเปียกชุ่มเป็นบริเวณกว้าง แต่จะทำให้ดินมีแรงดึงความชื้นต่ำอยู่ตลอดเวลา โดยปกติแล้วผิวดินจะเปียกแต่ตรงจุดที่ให้น้ำเท่านั้น น้ำที่ให้แก่พืชอาจจะอยู่ในรูปของเมล็ดน้ำเล็กๆ ซึ่งฉีดจากหัวฉีดขนาดเล็กที่ต้องการแรงดันไม่มากนัก หรือเป็นหยดน้ำหรือสายน้ำเล็ก ๆ ที่ไหลจากท่อพลาสติกขนาดเส้นผ่าศูนย์กลางภายใน 1 ถึง 2 มิลลิเมตร หัวฉีดหรือท่อพลาสติกจะวางไว้ในบริเวณโคนต้นพืช โดยมีท่อพลาสติกหรือสายยางขนาดใหญ่ซึ่งนำน้ำจากท่อประธานเป็นท่อจ่ายน้ำให้อีกทีหนึ่ง จำนวนหัวฉีดหรือท่อพลาสติกจะขึ้นอยู่กับอายุและความต้องการน้ำของพืชเนื่องจากว่าท่อหรือหัวฉีดซึ่งทำหน้าที่จ่ายน้ำมีขนาดเล็กมาก น้ำที่ใช้จึงต้องปราศจากตะกอนขนาดที่จะมาอุดตันหัวฉีดหรือท่อพลาสติกได้ บางครั้งอาจจะต้องให้น้ำผ่านเครื่องกรองเสียก่อน

การเลือกใช้ การให้น้ำแบบนี้เหมาะอย่างยิ่งสำหรับพื้นที่ที่น้ำสำหรับให้แก่พืชมีจำนวนจำกัดหรือมีราคาแพง สามารถใช้ได้ดีกับดินเกือบทุกชนิดแต่จะดีมากถ้าดินนั้นมีการไหลซึมทางด้านข้างดีพอสมควร เพราะจะได้รัศมีทางราบของปริมาตรดินที่เปียกชื้นกว้างกว่า ซึงเป็นผลให้สามารถลดจำนวนหัวจ่ายน้ำ (Emitter) ลงได้

เนื่องจากว่าการให้น้ำแบบนี้มีระยะเวลาในการให้น้ำยาวนานแต่ไม่ทำให้ดินเปียกชุ่มเป็นบริเวณกว้าง จึงเหมาะสมอย่างยิ่งสำหรับพืชที่มีรากตื้นและต้องการให้ดินมีความชื้นสูงอยู่ตลอดเวลา เช่น พวกพืชผักต่าง ๆ อย่างไรก็ตามการให้น้ำแบบนี้ใช้ได้ดีกับพืชยืนต้นเหมือนกัน แต่เนื่องจากว่าค่าลงทุนครั้งแรกค่อนข้างสูง ส่วนใหญ่จึงมักเลือกใช้กับพืชที่ให้ผลตอบแทนสูงเช่นกัน พวกไม้ผลต่าง ๆ เป็นต้น

ภาพประกอบ

1 ) ประสิทธิภาพในการให้น้ำสูงมาก เพราะว่าสามารถควบคุม

น้ำได้ทุกขั้นตอน และมีการสูญเสียโดยการระเหยน้อย

ดังนั้นผลผลิตต่อหนึ่งหน่วยปริมาตรของน้ำที่ใช้จึงมากกว่า

การให้น้ำแบบอื่น ๆ

2 ) ค่าใช้จ่ายในการให้น้ำน้อยเพราะไม่ต้องการแรงงานในการ

ให้น้ำมาก และไม่ต้องการแรงดันที่หัวจ่ายน้ำ (Emitter)

มากเหมือนแบบฉีดฝอย

3 ) สามารถใช้ระบบให้น้ำแบบนี้ให้ปุ๋ยและสารเคมีอื่น ๆ แก่พืช

พร้อม ๆ กับการให้น้ำได้ด้วย โดยการผสมปุ๋ยหรือสารเคมี

เข้ากับน้ำทางท่อดูดของเครื่องสูบน้ำ หรืออัดเข้าทางต้นท่อ

ของระบบ

ภาพประกอบ

4 ) ไม่มีปัญหาโรคพืชหรือแมลงที่เกี่ยวเนื่องจากการเปียกชื้นของใบเหมือนในการให้น้ำแบบฉีดฝอย5) ลดปัญหาเรื่องการแพร่กระจายของพืชลงเนื่องจากว่าน้ำที่ให้แก่พืชจะเปียกผิวดินเป็นบริเวณแคบ ๆ เท่านั้น6) ไม่มีปัญหาเรื่องลมแรงเหมือนในการให้น้ำแบบฉีดฝอย7) เนื่องจากว่าอัตราการให้น้ำไม่มากพอที่จะก่อให้เกิดความเสียหายแก่ดินและพืช ดังนั้นอาจทำการให้น้ำได้ตลอด24 ชั่วโมงโดยไม่ต้องคอยดูแล ระยะเวลาให้น้ำที่ยาวนานเช่นนี้จะมีผลให้ไม่ต้องใช้ระบบส่งน้ำขนาดใหญ่ หรือต้องการเครื่องสูบน้ำแรงม้าสูง8) เนื่องจากการให้ปุ๋ยและสารเคมีโดยการผสมไปกับน้ำจะมีประสิทธิภาพสูงเช่นเดียวกันกับการให้น้ำดังนั้น ค่าใช้จ่ายสำหรับปุ๋ยและสารเคมีก็จะลดลงด้วย9) ยกเว้นหัวจ่ายน้ำซึ่งมักจะมีปัญหาเรื่องอุดตันแล้ว ระบบชลประทานแบบนี้จะมีอายุการใช้งานยาวนานพอสมควร10) สามารถติดตั้งให้ทำการให้น้ำแบบอัตโนมัติได้ไม่ยาก เช่นให้น้ำตามกำหนดเวลาที่ตั้งไว้ หรือให้น้ำเมื่อความชื้นของดินในเขตรากลดลงถึงระดับหนึ่ง เป็นต้น

ภาพประกอบ

11 ) ไม่มีปัญหาเรื่องอัตราการซึมของน้ำเข้าไปในดิน เพราะอัตราการให้น้ำจะไม่มากพอที่จะทำให้ดินเปียกชุ่มเป็นบริเวณกว้างอยู่แล้ว12) เนื่องจากปริมาณน้ำที่ให้และที่สูญเสียไปโดยการระเหยน้อย ดังนั้นการสะสมของเกลือที่ติดมากับน้ำในเขตรากจึงไม่มากเหมือนแบบอื่น ๆ ที่ใช้น้ำจากแหล่งเดียวกัน

ภาพประกอบ

1 ) มีปัญหาเรื่องการอุดตันที่หัวจ่ายน้ำมาก สำหรับการอุดตันที่เนื่องมาจากตะกอนทรายในน้ำชลประทานนั่นอาจแก้ไขได้โดยการกรองน้ำเสียก่อน สาเหตุอื่นอาจเนื่องมาจากการเจริญเติบโตของตะไคร่น้ำ หรือเนื่องมาจากการสะสมตัวของสารเคมีในน้ำ การอุดตันดังกล่าวนี้ถ้ามีระยะเวลายาวนานก่อนตรวจพบ พืชอาจได้รับความเสียหายได้2) เนื่องจากว่าบริเวณที่เปียกชื้นไม่กว้างขวางนัก ความเข้มข้นของเกลือซึ่งมักจะเกิดขึ้นในบริเวณรอบ ๆ นอกของส่วนที่เปียกชื้นจึงมักจะสูงและอาจเป็นอันตรายต่อพืชได้โดยเฉพาะอย่างยิ่งถ้ามีฝนไม่มากพอที่จะชะล้างเกลือออกไปให้เลยเขตราก กรณีดังกล่าวนี้อาจป้องกันได้โดยการให้น้ำในระหว่างฤดูฝนด้วยเพื่อป้องกันมิให้สารละลายของ

ภาพประกอบ

เกลือไหลย้อนมาหารากพืช หรืออาจจะต้องมีการชะล้างเกลือออกจากดินเป็นครั้งคราวด้วย3) เนื่องจากว่าการให้น้ำแบบนี้ดินจะเปียกชื้นแต่เพียงบางส่วนของเขตรากเท่านั้น การแผ่ขยายของรากส่วนใหญ่จึงถูกจำกัดอยู่แต่ในบริเวณนี้ ดังนั้น ถ้าหากหัวจ่ายน้ำเกิดการอุดตัน โอกาสที่พืชจะได้รับความเสียหายรุนแรงจึงมีมากกว่าการให้น้ำแบบอื่น4) ค่าลงทุนครั้งแรกค่อนข้างสูงเพราะต้องมีอุปกรณ์หลายอย่างโดยทั่ว ๆ ไปราคาจะพอ ๆ กับระบบชลประทานแบบฉีดฝอย แต่จะแพงกว่าแบบผิวดิน ยกเว้นในกรณีที่การให้น้ำทางผิวดินนั้นต้องการการปรับพื้นที่มาก

ภาพประกอบ

ตัวอย่างระบบให้น้ำแบบหยดในส่วนผลไม้

รูปที่ 10 การให้น้ำแบบหยด (DRIP IRRIGATION)
รูปที่ 10 การให้น้ำแบบหยด (DRIP IRRIGATION)