บทที่ 7 การส่งนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Delivery)
บทนำน. 266
7.1 ความหมาย “ การส่งนํ้า”น. 266
หมายถึงการนำนํ้าจากแหล่งนํ้า ให้ไหลผ่านไปตามระบบส่งนํ้าซึ่งอาจจะเป็นคลองส่งนํ้า หรือท่อส่งนํ้าเพื่อให้ไปถึงยังพื้นที่เพาะปลูกหรือบริเวณที่ต้องการ
ส่วนคำว่า การจัดสรรนํ้าชลประทาน(Water Allocation) หมายถึง การดำเนินการเพื่อแบ่งปันนํ้าไปให้แก่ผู้ใช้นํ้า เพื่อให้ได้ปริมาณที่เหมาะสมสอดคล้องกับปริมาณนํ้าที่มีอยู่และปริมาณนํ้าที่ผู้ใช้นํ้าต้องการ
7.2 หลักของการส่งนํ้าชลประทาน การส่งนํ้าที่ถูกต้อง เหมาะสม ควรประกอบด้วยหลักการ ดังนี้
1. ส่งในปริมาณที่พอดีและเหมาะกับขีดความสามารถของระบบส่งนํ้า (คลองหรือท่อ)และอาคารควบคุมในคลองหรือระบบท่อ เช่น คลองหรือท่อมีความสามารถรับนํ้าได้ 1.0 ลบ.ม./วินาที ก็จะต้องส่งให้ไม่เกิน 1.0 ลบ.ม. ต่อ วินาทีหรือไม่ตํ่ากว่า 1.0 ลบ.ม.ต่อวินาที มากเกินไปจนระดับนํ้าในคลองไม่สามารถไหลออกจากคลองเข้าสู่พื้นที่ข้างคลองได้
2. ส่งนํ้าให้สอดคล้องกับเวลาที่ผู้ใช้นํ้ามีความต้องการ เช่น พื้นที่ของนาย ก. ต้องการนํ้าวันพฤหัสบดี ต้องส่งไปให้ถึง วัน พฤหัสบดี หรือ หากพื้นที่ นายก. ต้องการรับนํ้านาน 1 วัน ต้องส่งนํ้าให้อยู่ในคลองบริเวณที่นาย ก. จะนำนํ้าไปใช้ได้ เป็นเวลานาน 1 วัน
3.ส่งนํ้าให้ในปริมาณที่พอดีกับความต้องการของผู้ใช้
4. ส่งนํ้าด้วยวิธีที่เหมาะสมกับความรู้ ความเข้าใจ ความชำนาญของผู้ใช้นํ้า และผู้ส่งนํ้า
5. ส่งนํ้าให้เหมาะสมกับปริมาณนํ้าต้นทุน ที่มีอยู่ คำว่านํ้าต้นทุน ในที่นี้หมายถึงปริมาณนํ้าที่มีอยู่
7.3 วิธีการส่งนํ้าชลประทานน. 266
ตามวิทยาการทางการชลประทาน ทั่วโลก มีวิธีการส่งนํ้าอยู่หลายวิธี ดังนี้
-ส่งนํ้าแบบตลอดเวลา-ส่งนํ้าตามความต้องการของผู้ใช้-ส่งนํ้าแบบหมุนเวียนหรือเป็นรอบเวร-ส่งนํ้าตามความต้องการแบบมีอัตราจำกัด-ส่งนํ้าแบบจำกัดช่วงเวลารับนํ้า-ส่งนํ้าแบบสามารถปรับเปลี่ยนความถี่(รอบเวร)ระหว่างผู้รับนํ้ากับผู้ส่งนํ้า
ระยะเวลา(t) ในแต่ละวิธีการส่งนํ้า
จากภาพที่ 1 มีวิธีการส่งนํ้าและลักษณะของอัตราการไหลในคลอง(Discharge Q) ความถี่หรือรอบเวร (Frequency f)และช่วงเวลาที่ได้รับนํ้า(Duration, d) ดังนี้คือ
1.หมุนเวียนแบบมีรอบเวรคงที่(Fixed Rotation) อัตราการไหลในคลองคงที่ ระยะห่างของรอบเวรคงที่และช่วงเวลารับนํ้าคงที่
2.หมุนเวียนแบบรอบเวรไม่คงที่(Varied Frequency Rotation) อัตราการไหลในคลองคงที่ระยะห่างของรอบเวรไม่คงที่แต่ช่วงเวลารับนํ้าคงที่
3.หมุนเวียนแบบปรับเปลี่ยนอัตราการไหล(Varied Rate Rotation) อัตราการไหลคงที่ ระยะห่างของรอบเวรคงที่แต่มีการปรับเปลี่ยนค่าอัตราการไหล
4.หมุนเวียนแบบช่วงเวลาได้รับนํ้าไม่คงที่(Varied Duration Rotation) อัตราการไหลในคลองคงที่ระยะห่างของรอบเวรคงที่ แต่ช่วงเวลาที่ได้นํ้าปรับเปลี่ยนไป ไม่คงที่
5.หมุนเวียนแบบรอบเวรไม่คงที่ อัตราการไหลไม่คงที่แต่ช่วงเวลาที่ได้นํ้าคงที่(Varied
Frequency and Rate Rotation)
6.หมุนเวียนแบบช่วงเวลาที่ได้นํ้าและอัตราการไหลไม่คงที่แต่ระยะห่างของแต่ละรอบเวรคงที่
(Varied Duration and Rate Rotation)
7.หมุนเวียนแบบช่วงเวลาที่ได้รับนํ้าและระยะห่างระหว่างรอบเวรไม่คงที่ แต่อัตราการไหลคงที่
(Varied Duration and Frequency Rotation)
8.หมุนเวียนแบบไม่คงที่ทั้งหมด (Intermittent) ช่วงเวลาที่ได้รับนํ้า ระยะห่างระหว่างรอบเวรและอัตราการไหลไม่คงที่
9.แบบตลอดเวลาและอัตราการไหลคงที่ ไม่มีการกำหนดรอบเวร มีช่วงเวลาที่ได้นํ้าตลอดเวลา
10.แบบตลอดเวลาแต่อัตราการไหลไม่คงที่สำหรับวิธีการส่งนํ้าชลประทาน ของประเทศไทยที่ปฏิบัติอยู่มี 3 วิธีคือ
-การส่งนํ้าแบบตลอดเวลา
-การส่งนํ้าตามความต้องการของผู้ใช้ (วิธีนี้ไม่ค่อยพบมากนักในระบบชลประทานของ
ประเทศไทย ยกเว้นการชลประทานที่ส่งนํ้าผ่านทางระบบท่อ)
-การส่งนํ้าแบบหมุนเวียน หรือ เป็นรอบเวร
7.3.1 การส่งนํ้าแบบตลอดเวลา (Continuous water delivery) หมายถึง การส่งนํ้า ผ่านเข้าสู่ระบบคลองหรือคูส่งนํ้าสายใดๆ อย่างต่อเนื่อง ตลอดเวลาที่มีการเพาะปลูก ดังภาพที่ 2
ข้อดี - ข้อเสีย ของการส่งนํ้าแบบตลอดเวลาข้อดี1. เป็นวิธีที่เข้าใจง่าย ขั้นตอนไม่ยุ่งยาก ซับซ้อน2. ใช้แรงงานดูแล ควบคุมการส่งนํ้า น้อย3. ขนาดของคลองส่งนํ้า มีขนาดเล็กลงตามขนาดพื้นที่รับนํ้า จากต้นคลอง ไปยังปลายคลอง4. ค่าลงทุนก่อสร้างระบบส่งนํ้าน้อยกว่า5. สูญเสียที่ดินเพื่อใช้เป็นที่ก่อสร้างระบบส่งนํ้า น้อยลงข้อเสีย1. เกิดการสูญเสียนํ้าในระบบคลอง คูส่งนํ้ามาก เนื่องจากมีนํ้าขังอยู่ตลอดเวลา2. ไม่เหมาะสำหรับโครงการชลประทานที่มีนํ้าต้นทุน น้อย (มีนํ้าอยู่ในคลองตลอดเวลา เกิดการใช้นํ้าที่ฟุ่มเฟือย และสูญเสียนํ้าง่าย)
ขนาดของคลองส่งนํ้า ที่ส่งแบบตลอดเวลา สามารถคำนวณด้วยสมการ ดังนี้
เมื่อ
Q = ปริมาณนํ้าที่จะต้องส่งให้ (ลบ.ม./วินาที)
A = พื้นที่ที่จะส่งนํ้าให้ (ไร่)
Dm = ค่าการใช้นํ้าของพืชสูงสุด (มม./วัน)
Ei = ประสิทธิภาพการชลประทาน (ทศนิยม)
ตัวอย่าง การหาปริมาณนํ้าที่ต้องส่งผ่านคลองส่งนํ้า เมื่อส่งนํ้าแบบตลอดเวลามีพื้นที่เพาะปลูกอยู่ 300 ไร่ ทำการปลูกข้าว ซึ่งมีค่าการใช้นํ้าสูงสุดเท่ากับ 8 ม.ม./วัน ประสิทธิภาพการชลประทานของคลองส่งนํ้านี้เท่ากับ 80 % จงคำนวณว่าอัตราการไหล หรือปริมาณนํ้าที่จะต้องส่งผ่าน
7.3.2 การส่งนํ้าตามความต้องการของผู้ใช้ (On Demand water delivery)หมายถึง การจัดการให้นํ้าผ่านไปตามคลองส่งนํ้า จนถึงแปลงเพาะปลูก โดยส่งให้ในช่วงเวลาและปริมาณ ซึ่ง เป็นไปตามที่ ผู้ใช้นํ้าขอมา
ข้อดี ข้อเสีย ของการส่งนํ้าตามความต้องการของผู้ใช้ข้อดี1. ผู้ใช้นํ้าได้รับความสะดวกในการใช้นํ้า2. ประสิทธิภาพการใช้นํ้าจะสูง (ส่วนใหญ่วิธีนี้ผู้ใช้นํ้าจะต้องชำระค่านํ้า ทำให้เกิดการใช้นํ้าอย่างประหยัด)
ข้อเสีย1. ผู้ใช้นํ้าและผู้ส่งนํ้า จะต้องมีความรู้/ความเข้าใจวิธีการควบคุมการส่งนํ้าเป็นอย่างดี เช่นเปิดนํ้าเวลาไหน เปิด ปิด อย่างไร ด้วยปริมาณเท่าไรเป็นต้น
2. ต้องมีการออกแบบ ก่อสร้างระบบส่งนํ้าด้วยเทคโนโลยีที่ค่อนข้างสูง (สามารถควบคุมนํ้าได้เป็นอย่างดี)-ทำให้ต้นทุนสูง
3. ต้องมีนํ้าต้นทุนที่สมบูรณ์ พร้อมสนับสนุนให้ผู้ขอได้ตามต้องการ
7.3.3 การส่งนํ้าแบบรอบเวรหรือแบบหมุนเวียน (Rotational water delivery)
หมายถึงการส่งนํ้าผ่านไปตามคลองส่งนํ้า แต่ละสายไม่พร้อมกัน โดยต้องมีการกำหนดช่วงเวลาที่คลองแต่ละสายจะได้รับนํ้า รวมทั้งได้รับนํ้าเป็นเวลานานต่างกันไป ภาพที่ 3 (ก) และ (ข) แสดงลักษณะการไหลในคลอง ของการส่งนํ้าหมุนเวียน
(ข)
ตัวอย่าง (ให้นิสิตฝึกทำด้วยตนเอง)
1 ) Calculate the volume of the following blocks, when given:
a. length = 75 cm, width = 3 m, height = 6 cm V = .....m3
b. length = 0.5 cm, width = 1 dm, height = 20 cm V = .....m3
c. length = 15 cm, width = 2 dm, height = 0.5 m V = .....litres 2) Calculate the volume of water (in m3) on a field, when given: the length= 150 m, the width = 56 m and the water layer = 70 mm.3) Calculate the minimum depth of a reservoir, which has: a length of 15 m and a width of 10 m and which has to provide 50 mm water for a field of 175 m long and 95 m wide.
การส่งนํ้าแบบหมุนเวียนอาจแบ่งตามลักษณะการหมุนเวียนตามระบบคู คลองที่มีอยู่ ออกได้เป็น 3ประเภท
-การส่งนํ้าหมุนเวียนโดยคลองส่งนํ้าสายใหญ่
-การส่งนํ้าหมุนเวียนโดยคลองซอย
-การส่งนํ้าหมุนเวียนโดยคูส่งนํ้า(ก) การส่งนํ้าหมุนเวียนในคลองสายใหญ่
การส่งนํ้าโดยวิธีนี้ นํ้าจะถูกส่งไปตามคลองสายใหญ่ทีละส่วนตามที่ได้กำหนดไว้ เมื่อส่งนํ้าเข้าไปในตอนใดของคลองสายใหญ่ คลองซอยและคูส่งนํ้าในส่วนนั้นจะได้รับนํ้าพร้อมกัน ภาพที่ 4 (ก) (ข) และ(ค)เป็นการส่งนํ้าหมุนเวียนในคลองสายใหญ่
(ข)
(ข) การส่งนํ้าหมุนเวียนในคลองซอย
วิธีนี้นํ้าจะถูกส่งเข้าคลองสายใหญ่ตลอดเวลาแต่คลองซองสายต่างๆ จะถูกแบ่งเป็นส่วนๆและแต่ละส่วนของคลองซอย และคูส่งนํ้าที่รับนํ้าจากคลองซอยจะได้รับนํ้าเป็นช่วงๆ ตาม ระยะเวลาที่กำหนดไว้ ภาพที่ 5(ก) และ (ข) แสดงการส่งนํ้าหมุนเวียนในคลองซอย
(ค) การส่งนํ้าหมุนเวียนในคูส่งนํ้า
การหมุนเวียนโดยวิธีนี้ คูส่งนํ้าจะถูกแบ่งออกเป็นสาย แล้วจัดการส่งนํ้าให้แต่ละสายตามระยะเวลาที่กำหนดไว้โดยวิธีนี้จะมีนํ้าในคลองสายใหญ่และคลองซอยตลอดเวลา แสดงดังภาพที่ 6
เปรียบเทียบลักษณะคลองส่งนํ้า กรณีส่งนํ้าหมุนเวียนแบบต่างๆ
คลองสายใหญ่ เท่ากันตลอดสาย ลดลงตามส่วน ลดลงตามส่วน หมุนเวียน หมุนเวียน หมุนเวียน
ข้อดีและข้อเสีย วิธีการส่งนํ้าแบบหมุนเวียนข้อดี1.มีประสิทธิภาพการส่งนํ้าสูง เนื่องจากมีนํ้าอยู่ในคู คลองเฉพาะส่วนของคู คลองที่ถึงรอบเวรการรับนํ้าลดปริมาณการสูญเสียนํ้าอันเนื่องจากการระเหยและรั่วซึม รวมทั้งผู้ใช้นํ้ามีความระมัดระวังในการใช้นํ้าเพิ่มมากขึ้น2.ลดปัญหาความขัดแย้งที่มีต่อการใช้นํ้าลงได้เนื่องจากการส่งนํ้าวิธีนี้จะมีการกำหนดเป็นกติกาไว้ล่วงหน้าชัดเจนว่าคลองส่วนไหนได้รับนํ้า3.การส่งนํ้าแบบรอบเวรช่วยเสริมสร้างให้ผู้ใช้นํ้าต้องร่วมมือกันเพื่อใช้นํ้าที่ส่งมาให้ตามรอบเวรของแต่ละคู คลอง4.การส่งนํ้าจะมีความทั่วถึง ถึงแม้นว่าปริมาณนํ้าต้นทุนจะมีปริมาณน้อยก็ตามเนื่องจากเป็นการแบ่งปันกันอย่างมีหลักเกณฑ์ไม่ต่างคนต่างแย่งกันใช้ข้อเสีย1.ต้องมีการดูแลเอาใจใส่ในขณะทำการส่งนํ้า เนื่องจากต้องส่งนํ้าไปให้ยังคูหรือคลองตามที่กำหนดไว้ดังนั้นจึงต้องมีการคอยดูแลควบคุมปิด เปิดอาคารในคลองส่งนํ้าเพื่อให้เป็นไปตามต้องการ2.ด้วยเหตุผลตามข้อ 1 อาคารชลประทานที่ทำหน้าที่ควบคุมนํ้าจะต้องมีการบำรุงรักษาให้อยู่ในสภาพที่ดีสามารถใช้งานได้ตามต้องการ3.เกษตรกรต้องมีความเข้าใจถึงหลักเกณฑ์และข้อบังคับต่างๆที่กำหนดไว้ในกติกาการส่งนํ้าแบบรอบเวรมิฉะนั้นจะทำให้การส่งนํ้าไม่เป็นไปตามที่กำหนด
7.4 แบบฝึกหัดน. 277
1.จากความเข้าใจตามที่ได้ศึกษามา ให้อธิบายความแตกต่างระหว่าง การส่งนํ้า และ การจัดสรรนํ้า
2.เพราะเหตุใดคลองส่งนํ้าที่ถูกออกแบบไว้ให้ส่งแบบตลอดเวลา จึงมีลักษณะของขนาดคลองจากขนาดใหญ่ไปหาคลองขนาดเล็ก บริเวณปลายคลองส่งนํ้า
3. จะพิจารณาส่งนํ้าแบบหมุนเวียน หรือเป็นรอบเวร ก็ต่อเมื่อมีเหตุปัจจัยใดเข้ามาเกี่ยวข้อง
4. จงอธิบายความหมายของคำว่า ความถี่ของการส่งนํ้า ( Frequency)
5. จงอธิบายความหมายของคำว่า ระยะเวลาการส่งนํ้า (Duration)