บทที่ 10 ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับการออกแบบระบบชลประทาน (Basic Foundamental of Canal
บทนำน. 292
คำว่า ระบบชลประทาน มีความหมายครอบคลุมตั้งแต่หัวงาน (Headworks) เรื่อยไปตามระบบส่ง
นํ้า (conveyance system)ซึ่งจะประกอบด้วยคลองส่งนํ้าและอาคารต่างประกอบคลองส่งนํ้า แต่ในเบื้องต้นนี้จะได้กล่าวเฉพาะหลักการออกแบบเบื้องต้นตัวคลองส่งนํ้า เป็นลำดับแรกเนื่องจากการออกแบบคลอง จะอาศัยพื้นฐานความรู้ด้านกลศาสตร์ของไหลเกือบทั้งหมด มีการใช้ความรู้ด้านการออกแบบโครงสร้างเพียงเล็กน้อย ต่างจากการออกแบบอาคารชลประทานที่จำเป็นต้องมีความรู้พื้นฐานทั้งสองด้านอย่างเข้มข้น ซึ่งจะได้เรียนในปีการศึกษาลำดับถัดไป
10.1 ข้อมูลที่ต้องการเพื่อคำนวณ ออกแบบ หน้าตัดคลองส่งนํ้าน. 292
1.ค่าชลภาระ (Water Duty) หมายถึง อัตราการไหล ต่อ หนึ่งหน่วยพื้นที่ หน่วยที่ใช้คือ ลิตร ต่อ
วินาที ต่อ ไร่ หรือ ลบ.ม. ต่อ วินาที ต่อ ไร่ เมื่อทราบค่าชลภาระ และพื้นที่ที่ต้องการส่งนํ้า จะหาค่า
2 )จากค่า ET ที่เป็นความลึกต่อวัน คำนวณให้เป็นปริมาตรนํ้า(ลบ.ม)ต่อ วัน ในพื้นที่ 1 ไร่
3 )จากข้อ 2 เปลี่ยนหน่วยเป็น ลบ.ม. ต่อ วินาที ต่อ 1ไร่ ค่าที่ได้คือค่า “ ชลภาระ”
4 )ค่าชลภาระที่ได้จากข้อ 3 เป็นค่าชลภาระที่ยังไม่ได้เผื่อการสูญเสียปริมาณนํ้าในระหว่างการให้นํ้าแก่พืชรวมทั้งระหว่างการส่งนํ้าไปตามระบบคู คลองต่างๆ ดังนั้นเมื่อต้องการนำค่าชลภาระไปใช้งานจะต้องนำค่าประสิทธิภาพการชลประทาน มาหารค่าชลภาระที่ได้จากข้อ 3
ตัวอย่างการคิดค่าชลภาระ พื้นที่เพาะปลูกข้าวจำนวน 1000 ไร่ ต้องการขุดคลองส่งนํ้าไปให้ อยากทราบว่าคลองต้องส่งนํ้าให้พื้นที่แบบตลอดเวลา ด้วยอัตราการไหลเท่าไร ถ้าข้าวมีอัตราการใช้นํ้าสูงสุด เท่ากับ
10 ม.ม. ต่อ วัน
คำนวณว่าความลึก 0.01 ม. / วัน ในพื้นที่ 1 ไร่ คิดเป็นปริมาตร
2.พื้นที่ชลประทาน (Irrigable Area) คำว่า พื้นที่ สำหรับงานด้านการชลประทาน มีอยู่ 2 คำ ที่สำคัญ
- พื้นที่ทั้งหมดของโครงการ (Project Total Area)หมายถึงพื้นที่ทั้งหมดภายในขอบเขตของโครงการชลประทานใดๆซึ่งจะนับรวมเอาพื้นที่ที่เป็นทั้งป่าไม้ ภูเขา ตลาด วัด โรงเรียน พื้นที่ดอน และพื้นที่อื่นๆทั้งที่ส่งนํ้าไปให้ได้และไม่ได้
- พื้นที่ชลประทาน หรือ พื้นที่ส่งนํ้า หรือ พื้นที่รับนํ้าชลประทาน หมายถึงพื้นที่ภายในขอบเขตของโครงการชลประทานใดๆโดยคิดเฉพาะพื้นที่ส่วนที่ส่งนํ้าชลประทานไปถึงได้เท่านั้นโดยทั่วไปในการคำนวณขนาดคลอง จะใช้วิธีคิดว่าพื้นที่ชลประทานมีค่าประมาณ 80-90 เปอร์เซนต์ของพื้นที่โครงการ พื้นที่ที่จะมาใช้คำนวณหาอัตราการไหลในคลอง คือ พื้นที่ชลประทาน
วิธีการหาขนาดพื้นที่ชลประทาน ได้มาจากการเริ่มต้นวางแนวคลองส่งนํ้าในแผนที่ภูมิประเทศจากนั้นพิจารณาขอบเขตที่สามารถส่งนํ้าจากคลองที่ตัดผ่านไปให้ได้ วัดพื้นที่โดยใช้เครื่องมือหรือจากโปรแกรมคอมพิวเตอร์ที่ใช้สำหรับการเขียนแบบก็ได้
3.อัตราการไหล (Discharge) ในงานด้านการออกแบบชลประทานจะหมายถึง ปริมาตรของนํ้าที่เคลื่อนที่ผ่านหน้าตัดใดๆของลำนํ้า ต่อหนึ่งหน่วยเวลา นิยมบอกหน่วยเป็น ลบ.ม.ต่อวินาที หรือ ลิตร ต่อ
วินาที สัญลักษณ์ของอัตราการไหลที่นิยมใช้คือ Q ในการออกแบบจะหาค่า Qได้จากสูตร
เพื่อให้เข้าใจความหมายของอัตราการไหลมากยิ่งขึ้น ให้ดูภาพที่ 1 ประกอบ
10.2 คลองส่งนํ้าชลประทาน หมายถึงทางนํ้าเปิดที่ถูกขุดขึ้นเพื่อใช้เป็นทางลำเลียงนํ้าชลประทานจาก
แหล่งนํ้าไปยังจุดต่างๆตามที่ต้องการ นิยมออกแบบคลองส่งนํ้าชลประทานให้มีรูปตัด 2 ลักษณะคือรูปตัดสี่เหลี่ยมผืนผ้า และรูปตัดสี่เหลี่ยมคางหมู
เหตุผลสำคัญต่อการเลือกออกแบบเป็นหน้าตัดสี่เหลี่ยมผืนผ้า มักจะมาจากบริเวณดังกล่าวมี
ขอบเขตพื้นที่สำหรับขุดคลอง (Right of Way ) น้อยเกินไปไม่พอเพียงที่จะกำหนดให้ออกแบบตลิ่งคลองแบบมีความลาดเอียงได้
สำหรับหน้าตัดคลองที่มีรูปร่างเป็นสี่เหลี่ยมคางหมูนั้นเนื่องมาจากให้ลักษณะที่ใกล้เคียงกับหน้าตัดรูปครึ่งวงกลมมากที่สุดซึ่งจะส่งผลให้การไหลผ่านหน้าตัดรูปร่างครึ่งวงกลมนี้มีแรงเสียดทานน้อย
(ความยาวเส้นขอบเปียกมีระยะสั้น) ให้การไหลในลักษณะทางชลศาสตร์ที่ดี (Best Hydraulic Property)แต่การก่อสร้างด้วยหน้าตัดที่เป็นครึ่งวงกลมนั้นกระทำได้ยากในทางปฏิบัติ ดังนั้นจึงมีการปรับรูปร่างของหน้าตัดจากครึ่งวงกลมให้เหลือเพียงสี่เหลี่ยมคางหมู
ส่วนพื้นที่หน้าตัดการไหล ของคลองสี่เหลี่ยมผืนผ้า คำนวณจากสูตรกว้างก้นคลอง (b) x ความลึก
10.2.1 ความรู้เบื้องต้นในการออกแบบหน้าตัดคลองส่งนํ้า
สมการที่ใช้คือสมการ Manning สำหรับคำนวณความเร็วของการไหล หน่วยเมตริก รูปสมการคือ
เมื่อ V = ความเร็วการไหลเฉลี่ย(Average Flow Velocity , m/s)
R = ความยาวเส้นรัศมีชลศาสตร์(Hydraulic Radius , m)
A = พื้นที่หน้าตัดการไหล (คิดเฉพาะส่วนที่เป็นนํ้าเท่านั้น)(Flow Cross Section Area , m2 )
S = ความลาดตามยาวของก้นคลองส่งนํ้า (Slope of Canal Bed (Decimal))
ปกติตามสูตรแมนนิ่งนี้ ค่า S จะใช้ค่าความลาดของเส้นพลังงาน(Energy Grade line) แต่ในการ
ออกแบบคลองจะทำการออกแบบให้การไหลมีลักษณะเป็นแบบไหลสมํ่าเสมอ(Uniform Flow) กล่าวคือในช่วงระยะเวลาเดียวกันที่หน้าตัดใดๆก็ตามตลอดระยะทางการไหล ที่อัตราการไหลเดียวกันจะถือว่ามีความลึกเท่ากัน ดังนั้นจะถือว่าเส้นลาดพลังงานเท่ากับเส้นลาดของก้นคลอง ดังนั้นเมื่อนำมาสัมพันธ์กับ
สมการต่อเนื่อง Q = A x V ทำให้สมการที่ใช้ออกแบบคลอง จะเป็น
10.2.2 ขั้นตอนการออกแบบหน้าตัดคลองส่งนํ้าเมื่อทราบถึงความรู้ทั่วไปเกี่ยวกับคลองส่งนํ้าแล้ว ต่อไปจะเป็นการกล่าวถึงขั้นตอนโดยสรุปถึงการออกแบบขนาดคลองส่งนํ้า ซึ่งมีดังนี้
1. ทราบอัตราการไหล Q จากการนำค่าชลภาระ X พื้นที่ชลประทาน2. ตัดสินใจว่าจะเลือกออกแบบหน้าตัดเป็น สี่เหลี่ยมผืนผ้า หรือ สี่เหลี่ยมคางหมู3. ทำการสมติค่าความกว้างก้นคลอง
4. แทนค่า Q และความกว้างก้นคลองลงในสมการ
5. แก้สมการหาค่าความลึกนํ้า โดยการใช้วิธีที่เรียกว่า ลองผิด ถูก (Trial & Error)
10.2.3 การเรียกชื่อคลองส่งนํ้า
โดยการยืนมองหันหน้าไปทางท้ายนํ้า คลองสายหลักที่ขุดออกจากแม่นํ้าหรืออ่างเก็บนํ้าจะนิยม
เรียกว่า คลองสายใหญ่ ถ้าออกทางฝั่งซ้ายของแม่นํ้าเรียกว่าคลองสายใหญ่ฝั่งซ้าย(Left Main Canal,ตัวย่อ
คือ LMC) ถ้าออกทางฝั่งขวาของแม่นํ้าเรียกว่าคลองสายใหญ่ฝั่งขวา(Right Main Canal,ตัวย่อคือ RMC)
และหากมีฝั่งละหลายสายให้ใส่ตัวเลขเรียงลำดับเป็น 1,2,3.. ไปทางด้านท้ายของแม่นํ้า
สำหรับคลองซอย (คลองที่แยกออกจากคลองสายใหญ่) คลองแยกซอย (คลองที่แยกออกจากคลองซอย) มีหลักการตั้งชื่อเรียกโดยใส่ชื่อเรียงไปตั้งแต่คลองสายปัจจุบัน-คลองสายถัดไปที่คลองนี้แยก
มา-คลองสายถัดไปที่คลองที่2 นี้แยกมา โดยการเรียกชื่อยังใช้หลักการเดิมคือหันหน้าไปทางท้ายนํ้าเสมอ
คลองที่แยกออกจากฝั่งซ้ายจะมีคำว่าซ้าย หรือใช้ตัวย่อ “ซ” หรือ L อยู่หลังหมายเลขลำดับคลองเช่น
คลอง 1ซ หมายถึง คลองหมายเลข 1 ออกจากคลองหลักหรือแม่นํ้าทางฝั่งซ้ายมือ
คลอง 1L-LMC หมายถึง คลองหมายเลข 1 ขุดออกทางฝั่งซ้ายมือของคลองสายใหญ่ฝั่งซ้าย
คลอง 2R-1L-LMC หมายถึง คลองหมายเลข 2 ที่ขุดออกทางฝั่งขวามือของคลองซอย 1Lซึ่งขุด
ออกทางฝั่งซ้ายซ้ายมือของคลองสายใหญ่ฝั่งซ้าย ภาพที่ 5 แสดงชื่อคลองต่างๆตามหลักการเรียกข้างต้น
10.3 แบบฝึกหัดน. 298
1. จากการวางแนวคลองส่งนํ้าสายหนึ่ง มีความลาดตามยาวเท่ากับ 1 : 10000 คลองมีหน้าตัด
เป็นรูปสี่เหลี่ยมคางหมู ลาดด้านข้างคลอง 1: 2 นํ้าในคลองลึก 1.00 ม. ความกว้างก้นคลอง เท่ากับ
0.80 ม. คลองดาดด้วยคอนกรีต มีค่า n = 0.014 จงคำนวณว่าอัตราการไหลในคลองนี้มีค่าเท่าไร?
2. จงออกแบบคลองสายหนึ่งเพื่อให้มีขนาดอัตราการไหล 2.0 ลบ.ม. ต่อ วินาที กำหนดความ
ลาดตามยาวคลองเท่ากับ 1: 4000 ค่า n = 0.020 ความลึกนํ้าที่ออกแบบ ให้มีค่าไม่น้อยกว่า 1.00 ม.
ความลาดด้านข้างให้กำหนดเอง ตามความเหมาะสม (m = 1.5 หรือ 2)