บทที่ 4 ความต้องการนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Requirements)
4.1 คำนำน. 147
ในการศึกษาเรื่อง “ความต้องการนํ้าชลประทาน” ขั้นแรกขอให้สมมติว่าตัวเองเป็น “ผู้ดูแลพืช”หน้าที่คือ จะต้องดูแลต้นพืช ตั้งแต่การตระเตรียมดิน การหว่านเมล็ดพันธุ์ พืชงอก เจริญเติบโต จนกระทั่งออกดอก-ออกผล และเก็บเกี่ยว โดยสมมติว่าสิ่งที่พืชต้องการคือนํ้า เรื่องปุ๋ยจะไม่พูดถึงในที่นี้ เพื่อให้บรรลุหน้าที่ที่ว่านี้ ผู้ดูแลต้นพืชจะต้องคอยถามตัวเองอยู่เสมอว่า เมื่อไหร่ควรจะให้นํ้าแก่พืช และให้ปริมาณเท่าใดซึ่งถือว่าเป็นหัวใจของการชลประทาน ถ้าให้นํ้าแก่พืชไม่ทันเวลา ให้ไม่พอ หรือให้มากเกินไป ย่อมเกิดผลเสียหาย พืชอาจเหี่ยว ไม่โต หรืออาจตายได้
อย่างไรก็ตามถ้าเพียงแต่รู้ว่า “เมื่อไหร่จึงควรให้นํ้าแก่พืช และให้ปริมาณเท่าใด” ยังไม่พอ ขั้นต่อไปที่จะต้องรู้คือ “จะไปเอานํ้าจากที่ไหนมาให้พืชได้ทันเวลาและความต้องการของพืช”ในขั้นนี้จะต้องมีการศึกษาและวางแผนล่วงหน้า เช่น ถ้าต้องการปลูกข้าวโพดในพื้นที่ 1,000 ไร่ จะต้องใช้นํ้าเป็นปริมาณเท่าใด หรือถ้ามีนํ้าปริมาณจำกัด สมมติมีเพียง1 แสนลูกบาศก์เมตร ควรจะปลูกข้าวโพดในพื้นที่เท่าใดดังนั้นในการวางแผนการชลประทาน สิ่งที่ควรจะรู้ ได้แก่
• ปริมาณความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements, CWR หรือ ETC)
• ปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา (Percolation in Paddy Field)
• ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจกรรมอื่นๆ เช่น การเตรียมแปลง (Land Preparation
Requirements) การชะล้างเกลือ (Leaching Requirements)
• ปริมาณฝนการใช้ (Effective Rainfall, Re) และ
• ประสิทธิภาพของการชลประทาน (Irrigation Efficiency, Ei)
เมื่อทราบข้อมูลความต้องการนํ้าของพืชและข้อมูลอื่นๆตามที่กล่าวมานี้ จะสามารถคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานได้ ดังจะได้กล่าวถึงในหัวข้อต่อไป
4.2 สูตรการคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (Formula for Calculation of Irrigationน. 148
Water Requirements)
ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน(Irrigation Water Requirements) จะสามารถคำนวณได้ดังสมการ
IWR = ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (มม./วัน)
ETC = ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (มม./วัน)
P = ปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา (มม./วัน) ซึ่งจะนำมาพิจารณาเฉพาะการคำนวณ
ความต้องการนํ้าชลประทานสำหรับข้าวเท่านั้น
LR = ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือในเขตราก (Leaching Requirements)
Ei = ประสิทธิภาพการชลประทาน (%)
นอกจากนี้ ในช่วงเตรียมแปลง จะมีความต้องการนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง ซึ่งสามารถคำนวณแยกจากปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานปกติ แล้วนำมารวมกับ IWR ที่คำนวณได้จากสมการ 4.1 เพื่อหาปริมาณนํ้าชลประทานทั้งหมดที่ต้องส่งให้พื้นที่เพาะปลูก
เมื่อทราบปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานในหน่วยของ มม./วัน จะสามารถแปลงเป็นปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานในหน่วยของลูกบาศก์เมตร หรือคำนวณหาอัตราการส่งนํ้าชลประทานให้พื้นที่เพาะปลูก ขนาดความจุคลองส่งนํ้า หรือขนาดเครื่องสูบนํ้า ในหน่วยของลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ได้ เมื่อทราบขนาดพื้นที่เพาะปลูก ความถี่ในการให้นํ้า และ แผนการส่งนํ้าหรือสูบนํ้าดังสมการ
IWRV = ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (ม.3)
IWR = ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (มม./วัน)
IF = ความถี่ในการให้นํ้าชลประทาน (วัน)
Q = อัตราการส่งนํ้าชลประทาน (ม.3/วินาที)
T = จำนวนชั่วโมงในการส่งนํ้า (Irrigation Period) ต่อรอบความถี่การชลประทาน
4.3 ปริมาณความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements)น. 149
ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน หรือ ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (ETC)หมายถึง ปริมาณนํ้าที่พืชใช้ในกระบวนการคายนํ้า และรวมทั้งปริมาณนํ้าที่ระเหยไปจากผิวดินหรือผิวนํ้ารอบ ๆ ต้นพืช ค่าปริมาณการใช้นํ้าของพืชจะแตกต่างกันไปตามชนิดของพืชที่ปลูก ระยะการเจริญเติบโต และสภาพภูมิอากาศ ค่าET ที่นำมาคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน คือค่า ETCตามสภาพมาตรฐาน (Standard Conditions) หรือพืชไม่มีความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า ตามที่ได้กล่าวถึงในรายละเอียดในบทที่ 3
4.4 ปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา (Percolation in Paddy Field)น. 149
ในการปลูกข้าวแบบให้นํ้าท่วมขัง จะมีการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการรั่วซึมนํ้าในแปลงนาซึ่งเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ ปริมาณการรั่วซึมจะมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับดินในแปลงนาและวิธีการเตรียมแปลง ดินเหนียวจะมีอัตราการรั่วซึมตํ่ากว่าดินร่วนและดินทราย เนื่องจากดินทรายมีอัตราการรั่วซึมสูงมาก ดังนั้นปกติจึงไม่นิยมทำนาในดินทราย การเตรียมแปลงดีทำให้เกิดชั้นดินทึบนํ้าใต้เขตราก (Hard Pan) ซึ่งช่วยลดการรั่วซึมได้มาก อัตราการรั่วซึมนํ้า(Percolation rate, P)ของดินชนิดต่างๆ แสดงอยู่ในตารางที่ 4.1
4.5 ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจกรรมอื่นๆ(Other Water Requirements)น. 150
ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจกรรมอื่นๆ ได้แก่ ปริมาณนํ้าเพื่อการตกกล้า ปริมาณนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง และปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือ
4.5.1 ปริมาณนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง (Land Preparation Requirements)
สำหรับการปลูกข้าว การเตรียมแปลงถือว่าเป็นกิจกรรมที่ต้องใช้นํ้าเป็นจำนวนมาก บางกรณีปริมาณนํ้าชลประทานที่ใช้ในการเตรียมแปลงจะมีปริมาณมากกว่าปริมาณทั้งหมดที่จะต้องส่งให้ข้าวหลังการหว่านหรือปักดำ ดังนั้น ปริมาณนํ้าส่วนนี้จึงมีความสำคัญเป็นอย่างมากต่อการจัดส่งนํ้าเพื่อการปลูกข้าววัตถุประสงค์หลักในการเตรียมแปลงคือ
• เพื่อกำจัดวัชพืช
• เพื่อทำให้ดินนิ่ม สะดวกแก่การปักดำ
• เพื่อให้สามารถผสมอินทรียวัตถุ เช่น ซังข้าว หญ้า หรือวัชพืชอื่น ๆ ลงไปในดิน
• เพื่อลดการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา
• เพื่อให้สามารถปรับพื้นที่ให้ราบเรียบ สะดวกแก่การส่งนํ้าและระบายนํ้าปริมาณนํ้าที่ใช้ในการเตรียมแปลง จะประกอบไปด้วย4 ส่วนด้วยกัน คือ(1)ปริมาณนํ้าที่จะทำให้ดินอิ่มตัวปริมาณนํ้าส่วนนี้จะขึ้นอยู่กับความพรุน(Porosity, n) ของดินในแปลง ความชื้นในดินก่อนการให้นํ้า(θ) และระยะความลึกของดินที่ต้องการให้อิ่มตัว(D) ซึ่งสามารถคำนวณได้ดังสมการ
DS=ความลึกของนํ้าที่ทำให้ดินอิ่มตัว(Soaking Requirement)(มม.) n=% ความพรุนของดิน (Porosity) ดังแสดงในตารางที่ 2.3 บทที่ 2θ = ความชื้นในดินก่อนการให้นํ้ามีหน่วยเป็น % โดยปริมาตรD= ระยะความลึกของดินที่ต้องการให้อิ่มตัว(มม.) (2)ปริมาณนํ้าที่ต้องการให้ท่วมขังในแปลงนา (Standing Water Depth, Dst) โดยทั่วไปจะมี
ค่าประมาณ 3-5 ซม.(3) ปริมาณนํ้าที่สูญเสียเนื่องจากการระเหย (E) ในแปลงนาที่มีนํ้าท่วมขัง
(4)ปริมาณนํ้าที่รั่วซึมในแปลงนา (P) ในระหว่างที่นํ้าขังดังนั้น ปริมาณนํ้าทั้งหมดที่ต้องใช้เพื่อการเตรียมแปลงจะคำนวณได้จากสมการ
LP = Ds + Dst +E + P
(4.5)
ปริมาณนํ้าทั้งหมดที่จะต้องใช้เพื่อการเตรียมแปลงที่ได้จากสมการ 4.5 นั้นเป็นปริมาณนํ้าที่ต้องการสำหรับพื้นที่เตรียมแปลง เพื่อทำให้ดินอิ่มตัวพร้อมกันหรือในวันเดียวกัน ถ้าพื้นที่ที่จะเตรียมแปลงมีมาก จะไม่สามารถส่งนํ้าเพื่อทำให้ดินอิ่มตัวทั่วถึงกันหมดภายในวันเดียวได้ เช่น พื้นที่รับนํ้าทั้งหมดจากอาคารควบคุมปากคูส่งนํ้า หรือประตูควบคุมนํ้าปากคลอง แปลงแรกจะได้รับนํ้าก่อนแปลงสุดท้ายช่วงระยะเวลาหนึ่ง ซึ่งจะเห็นได้ว่าพื้นที่แปลงแรก ๆ จะมีนํ้าสูญเสียเนื่องจากการระเหย (E) และการรั่วซึม (P) มากกว่าพื้นที่ที่ได้รับนํ้าในช่วงหลัง เพราะจะต้องมีนํ้าขังอยู่ในแปลงหลังการเตรียมดิน ดังนั้น ปริมาณนํ้าที่ใช้ในการเตรียมแปลงในพื้นที่ที่ไม่สามารถจัดส่งนํ้าให้ดินอิ่มตัวทั่วพื้นที่ในวันเดียวได้ จะคำนวณหาได้จากสมการ
LP = DS + Dst + 0.5(E + P)
(4.6)
ตัวอย่างที่ 4.1 จงหาปริมาณนํ้าชลประทานที่จะต้องส่งเพื่อการเตรียมแปลงของพื้นที่ปลูกข้าวโดยดินในแปลงนาเป็นดินเหนียวและมีความต้องการที่จะให้ดินอิ่มตัวจนถึงระยะความลึก 120 ซม และมีข้อมูลอื่นๆดังนี้
• ความชื้นก่อนการให้นํ้า(θ)ที่ระยะลึก 0-30 ซม. เท่ากับ 17% โดย นน. ดินแห้ง
• ความชื้นก่อนการให้นํ้า(θ)ที่ระยะลึก 30-120 ซม.เท่ากับ 35% โดย นน. ดินแห้ง
• ความถ่วงจำเพาะปรากฏ (As) เท่ากับ 1.25
• ความพรุนของดิน (n) เท่ากับ 53%
• ปริมาณนํ้าที่ท่วมขังในแปลงนา (Dst) 5ซม.
• ปริมาณนํ้าที่สูญเสียเนื่องจากการระเหย (E) เท่ากับ4 มม./วัน
• ปริมาณการรั่วซึมของนํ้าในแปลงนา (P) เท่ากับ2 มม./วัน
• ช่วงระยะเวลาการเตรียมแปลง 42 วัน
ในการปลูกข้าวนาดำจะต้องมีการตกกล้าเตรียมไว้เพื่อการปักดำหลังจากเตรียมแปลงเสร็จ ช่วงระยะเวลาในการเพาะกล้าจะอยู่ประมาณ 20-40 วัน ก่อนการปักดำ ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานของต้นกล้าจะประกอบไปด้วย ปริมาณนํ้าที่ต้นกล้าใช้ในการระเหยและการคายนํ้า รวมปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงกล้า การตกกล้านี้จะเป็นกิจกรรมที่ดำเนินควบคู่ไปกับการเตรียมแปลงปักดำ เนื่องจากการตกกล้ากระทำในพื้นที่น้อย ประมาณ 4% ของพืชที่ปักดำ ปริมาณที่จะต้องส่งให้แปลงกล้าจึงไม่มากนัก ปกติจึงคิดรวมเป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งของปริมาณนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง
4.5.2 ความต้องการนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือ (Leaching Requirements)
ความต้องการนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือในเขตราก คือปริมาณนํ้าที่ให้เพิ่มเติมจากความต้องการนํ้าของพืชเพื่อควบคุมความเค็มของเกลือในเขตรากไม่ให้เป็นอันตรายต่อพืช
แหล่งเกลือที่เป็นสาเหตุของความเค็มอาจมาจากเกลือที่อยู่ในดิน หรือเกลือที่อยู่ในนํ้าชลประทานพืชแต่ละชนิดมีความสามารถทนความเค็มต่างกัน ดังนั้นในการควบคุมความเค็มให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมกับพืช จะต้องคำนวณหาปริมาณนํ้าที่ต้องใช้ในการชะล้างเกลือออกจากเขตราก และต้องมีระบบระบายนํ้าใต้ดินเพื่อระบายนํ้าส่วนเกินที่มีสารละลายเกลือออกจากพื้นที่เพาะปลูกมิฉะนั้นเกลือจะยังคงสะสมอยู่ในพื้นที่เพาะปลูก ปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือขึ้นอยู่กับค่าความนำไฟฟ้า(Electrical Conductivity, EC) ของนํ้าชลประทาน ค่าความนำไฟฟ้าของนํ้าที่ระบายออกจากเขตราก และปริมาณนํ้าชลประทานที่ให้ สัดส่วนปริมาณนํ้าที่ต้องเผื่อเพื่อการชะล้างเกลือสามารถคำนวณหาได้จากสมการ
เมื่อLF = สัดส่วนปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือต่อปริมาณนํ้าชลประทานที่ให้(Leaching Fraction) Dd = ปริมาณนํ้าที่ระบายออกจากเขตราก (มม.) Di = ปริมาณนํ้าชลประทานที่ให้(มม.) ECd = ค่า EC ของนํ้าที่ระบายออกจากเขตราก (dS/m) ECi = ค่า EC ของนํ้าชลประทานที่ให้(dS/m) Di = ETC+ Dd
(4.8)
LR= ปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือ(Leaching Requirement) (มม.) ETC = ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (มม.)ค่า LF จะคำนวณได้จากสมการ 4.ปปเมื่อทราบค่า ECiและค่า ECdจากสมการECd = 5ECe threshold – ECi
(4.10)เมื่อECe threshold = ค่า ECeตํ่าสุดที่เริ่มมีผลกระทบต่อผลผลิตพืช ดังแสดงในตารางที่ 3.10 บทที่ 3
4.6 ปริมาณฝนใช้การ (Effective Rainfall)น. 153
ฝนใช้การหมายถึงส่วนของนํ้าฝนที่ตกลงพื้นที่เพาะปลูกที่พืชสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้หรือหมายถึงส่วนของนํ้าฝนที่ทดแทนความต้องการนํ้าชลประทานที่แปลงเพาะปลูก ซึ่งจะต้องให้แก่พืชในวันที่มีฝนตกนั้นตามความหมายนี้ ฝนที่ตกลงบนพื้นที่เพาะปลูกอาจไม่ได้เป็นประโยชน์ต่อพืชทั้งหมด ฝนที่เป็นประโยชน์หรือฝนใช้การคือ ฝนส่วนที่ซึมลงดินและถูกเก็บไว้ในเขตราก เพื่อให้พืชสามารถนำไปใช้ได้ในภายหลัง หรือในกรณีที่เป็นนาข้าว ฝนใช้การคือส่วนของฝนที่ขังอยู่ในแปลงนาในระดับที่ไม่มากเกินไป จนเป็นอันตรายต่อต้นข้าว เช่น สมมติว่าในวันที่ 20 กรกฎาคม ถึงกำหนดที่จะต้องให้นํ้าแก่ข้าวโพดจำนวน100 มม. ถ้าฝนตกในวันที่ 19 จำนวน 30 มม. ฝนดังกล่าวนี้คือฝนใช้การ ในทางตรงกันข้าม ถ้าฝนตกในวันที่ 21 กรกฎาคม ซึ่งเพิ่งให้นํ้าเสร็จ ฝน 30 มม.ก็จะไม่เป็นประโยชน์ต่อพืชเลย จะเห็นได้ว่าปริมาณฝนใช้การที่แท้จริงนั้นขึ้นอยู่กับองค์ประกอบหลายอย่างด้วยกัน เช่น ความชื้นของดินหรือระดับนํ้าในแปลงนา
ก่อนฝนตก อัตราและปริมาณของฝนที่ตก อัตราการดูดซึมนํ้าของดิน ความสามารถเก็บนํ้าของดินในเขตรากลักษณะภูมิประเทศของพื้นที่เพาะปลูก ชนิดและอัตราการใช้นํ้าของพืช เป็นต้นวิธีการคำนวณฝนใช้การมีหลายวิธี ในหัวข้อนี้จะกล่าวถึงวิธีการคำนวณฝนใช้การที่ FAO ได้เสนอแนะไว้ในโปรแกรม CROPWAT และวิธีการที่ได้จากการศึกษาในประเทศไทย
4.6.1 วิธีการคำนวณฝนใช้การในโปรแกรม CROPWAT
โปรแกรม CROPWAT ได้กล่าวถึงวิธีการคำนวณหาฝนใช้การ 4 วิธี คือ Fixed Percentage,Dependable Rainfall, Empirical Formula และUSDA-SCS ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้
(1) วิธีกำหนดฝนใช้การเป็น % ของฝนที่ตก (Fixed Percentage)
Re = a.R
(4.11)เมื่อR = ปริมาณฝนที่ตก (มม.) Re = ปริมาณฝนใช้การ (มม.) a = %ฝนที่เป็นฝนใช้การ ปกติจะพิจารณาว่าฝนที่ตกจะมีการสูญเสียประมาณ 10-30%
ดังนั้น a จะมีค่าประมาณ 0.7-0.9 (2) วิธี Dependable Rainfall ของ FAO/AGLW
วิธีนี้เหมาะกับภูมิอากาศแบบแห้งแล้งละกึ่งชุ่มชื้น โดยปริมาณฝนที่ใช้ในการคำนวณฝนใช้การจะเป็นฝนที่ความน่าจะเป็นแบบมากกว่า(Exceedence Probability) เท่ากับ 80%หรือP(Rain > R) = 80%
(4.12)สมการฝนใช้ที่คำนวณจากฝนรายเดือนRe = 0.6Rmonth - 10
เมื่อ Rmonth< 70 mm.
(4.13) Re = 0.8Rmonth - 24
เมื่อ Rmonth> 70 mm.
(4.14)เมื่อ Rmonthคือฝนรายเดือนเป็น มม.สมการฝนใช้ที่คำนวณจากฝนรายสิบวันRe = 0.6Rdec - 10/3
เมื่อ Rdec< 70/3 mm.
(4.15) Re = 0.8Rdec - 24/3
เมื่อ Rdec> 70/3 mm.
(4.16)เมื่อ Rdecคือฝนรายสิบวันเป็น มม.
Re = aRmonth - b
เมื่อ Rmonth< z mm.
(4.17)
Re = aRmonth - b
เมื่อ Rmonth> z mm.
(4.18)
กรณีฝนรายสิบวัน
Re = aRdec - b/3
เมื่อ Rdec< z/3 mm.
(4.19)
Re = aRdec - b/3
เมื่อ Rdec> z/3 mm.
(4.20)ค่าสัมประสิทธิ์ a, b, c, d และ z จะแตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ สามารถหาได้โดยวิธีทดลองเชิงEmpirical
(4) วิธีของ US. Department of Agriculture, Soil Conservation Service (USDA-SCS)กรณีฝนรายเดือน (Rmonth) Re= Rmonth(125 - 0.2Rmonth)/125
เมื่อ Rmonth< 250 mm.
(4.21) Re = 125 + 0.1Rmonth
เมื่อ Rmonth> 250 mm.
(4.22)กรณีฝนรายสิบวัน (Rdec) Re = Rdec(125 - 0.6dec)/125
เมื่อ Rdec< 250/3 mm.
(4.23) Re = 125/3 + 0.1Rdec
เมื่อ Rdec> 250/3 mm.
(4.24)
การคำนวณฝนใช้การตามวิธี USDA-SCS ยังได้พิจารณาว่าฝนใช้การรายเดือนจะต้องมีค่าไม่เกินค่าETC และความสามารถอุ้มนํ้าของดินในเขตรากยังมีผลต่อค่าฝนใช้การ ดังนั้นเมื่อนำค่า ETCและความสามารถอุ้มนํ้าของดินมาร่วมพิจารณา จะสามารถหาค่าฝนใช้การได้จากตารางที่ 4.2
เขตราก (มม.) 20 30 40 50 60 75 100 125 150 175ตัวคูณปรับแก้ 0.74 0.82 0.88 0.93 0.96 1.00 1.02 1.04 1.06 1.07หมายเหตุ ฝนใช้การเฉลี่ยประจำเดือนต้องไม่มากกว่าปริมาณฝนเฉลี่ยหรืออัตราการใช้นํ้าของพืชในเดือนเดียวกัน ในกรณีที่ฝนเฉลี่ยรายเดือนน้อยกว่าค่าตํ่าสุดของฝนใช้การ ในตารางข้างบนให้ถือว่าฝนดังกล่าวเป็นฝนใช้การทั้งหมด
ตัวอย่างที่ 4.2ในการปลูกพืชไร่ในฤดูแล้งในเขตโครงการชลประทานแห่งหนึ่ง ถ้ามีถ้าฝนตก 60 มม./เดือนปริมาณการใช้นํ้าของพืช (ETC) เท่ากับ 125 มม./เดือนจงคำนวณหาฝนใช้การถ้าดินในเขตรากสามารถอุ้มนํ้าไว้ได้ (ก) 75 มม. (ข) 50 มม. (ค) 100 มม.วิธีทำ(ก) จากตารางที่ 4.2ถ้าฝนตก 60 มม./เดือนปริมาณการใช้นํ้าของพืช 125 มม./เดือนดินอุ้มนํ้าได้ 75มม. จะได้ฝนใช้การ= 43 มม.(ข) จากข้อ (ก) ถ้าดินในเขตรากอุ้มนํ้าไว้ได้ 50 มม. จากตัวเลขในบรรทัดสุดท้ายของตารางที่ 4.2 จะได้ตัวคูณปรับแก้ = 0.93ดังนั้น ฝนใช้การ = 0.93x43 = 40 มม.
(ค) เมื่อดินในเขตรากอุ้มเก็บนํ้าไว้ได้ 100 มม. ตัวคูณปรับแก้จากตารางที่ 4.2 จะเท่ากับ 1.02ดังนั้นฝนใช้การ = 1.02x43 = 44 มม.
หมายเหตุการหาปริมาณฝนใช้การสำหรับพืชไร่ตามวิถีของกระทรวงเกษตรสหรัฐอเมริกา(USDA)เป็นค่าโดยประมาณสำหรับพืชไร่ทั่วไปเท่านั้นในกรณีที่ทราบรายละเอียดพื้นที่เพาะปลูก ดินและพืชอาจพิจารณาเลือกใช้ค่าอื่นนอกเหนือจากค่าในตารางก็ได้ เช่น สมมติว่าในตัวอย่างที่4.2 ดินในแปลงนามีความสามารถอุ้มนํ้าไว้ได้ 50 มม. และในเดือนดังกล่าวมีฝนตกหลายครั้ง และเมื่อพิจารณาจากข้อเท็จจริงที่ว่า ฝนที่ตกในแปลงนาส่วนใหญ่จะซึมลงไปเก็บในดินในเขตรากดังนั้น อาจเลือกใช้ฝนใช้การเท่ากับ.50มม. จากฝนทั้งหมด 60 มม. ก็ได้ ในทางตรงกันข้าม ถ้าเป็นการปลูกพืชในพื้นที่ที่มีความลากเทสูง ดินมีความสามารถให้นํ้าซึมผ่านได้ตํ่า และฝน 60 มม. ที่ตกลงมานั้นเป็นฝนที่ตกหนักในช่วงระยะเวลาสั้นๆ ก็อาจลดฝนใช้การให้เหลือเพียง 30 หรือ 35 มม. ก็ได้
4.6.2 ฝนใช้การสำหรับประเทศไทย
สำหรับประเทศไทย ได้มีการศึกษาวิจัยเพื่อหาฝนใช้การสำหรับข้าวและพืชไร่ในเชิง Empirical ในทำนองเดียวกับที่ FAO เสนอแนะ สำหรับโครงการส่งนํ้าและบำรุงรักษาสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรีโดยมีรูปแบบสมการดังนี้
Re = R เมื่อ R<R*
(4.25)
Re = AR+B เมื่อ R>R*
(4.26)
เมื่อ
R = ปริมาณฝนรายเดือน (มม.)
Re = ปริมาณฝนใช้การรายเดือน (มม.)
ค่าสัมประสิทธิ์ A, B และ R*แสดงอยู่ในตารางที่ 4.3
เนื่องจากว่าวิธีการให้นํ้าและการใช้นํ้าของข้าวนั้นแตกต่างจากพืชอื่น เช่นพืชไร่ ผัก และพืชสวนมาก เพราะแปลงนาข้าวส่วนใหญ่มีคันดินล้อมรอบ ฝนที่ตกลงในนาถ้ามีปริมาณไม่มากจนเกินไป ก็จะถูกกักเก็บไว้ได้ทั้งหมด นอกจากนั้นข้าวยังมีความต้องการนํ้าชลประทานสูงเพราะ จะต้องเผื่อไว้สำหรับการรั่วซึมในแปลงนาซึ่งหลีกเลี่ยงไม่ได้ด้วย โดยปกติความต้องการนํ้าในแปลงนาจะมีค่าอยู่ระหว่าง 150-300มิลลิเมตรต่อเดือน ดังนั้น อาจถือว่าฝนที่ตกด้วยอัตราปกติ และแผ่กระจายสมํ่าเสมอตลอดเดือนในขนาดไม่เกินความต้องการนํ้าสำหรับเดือนนั้น ๆ เป็นฝนใช้การได้ทั้งหมด อย่างไรก็ตามข้อกำหนดดังกล่าวนี้จะเป็นจริงก็ต่อเมื่อระดับนํ้าในแปลงนาไม่สูงจนเกินไปในขณะที่ฝนตก เพราะเมื่อมีฝนตกมาเพิ่มระดับนํ้าอาจจะสูงจนล้นคันนา จนทำให้ไม่สามารถใช้นํ้าฝนให้เกิดประโยชน์สูงสุดได้ นี่เป็นสาเหตุหนึ่งที่แนะนำให้เกษตรกรรักษาระดับนํ้าในแปลงนาให้ตํ่าเท่าที่จำเป็นเท่านั้น
สำหรับภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย บริษัทวิศวกรที่ปรึกษา (Engineering Consultants, Inc.) ได้แนะนำการคำนวณปริมาณฝนใช้การสำหรับข้าวเป็น % ของฝนที่ตก ดังรูปที่ 4.1ข้อแนะนำดังกล่าวถือว่าฝนที่ตกไม่เกิน 200 มม./เดือน ถือเป็นฝนใช้การ 100%ฝนที่เกิน 200 มม. %ฝนใช้
หมายเหตุฝนใช้การสำหรับนาข้าวอาจมีค่ามากกว่าความต้องการนํ้าชลประทานที่แปลงนาได้ ทั้งนี้ เพราะคันนาทำให้สามารถเก็บกักฝนที่ตกลงในแปลงไว้ใช้ในเดือนถัดไปได้ ซึ่งต่างจากพืชไร่ที่พิจารณาว่าฝนส่วนที่เกินความต้องการนํ้าของพืช จะไม่เป็นประโยชน์ต่อพืช
ตัวอย่างที่ 4.3 จงคำนวณปริมาณฝนใช้การสำหรับนาข้าวในเขตจังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งมีฝนตกในเดือนกรกฎคมสิงหาคม และกันยายน เท่ากับ 172.6 , 222.6 , และ 391.0มม. ตามลำดับวิธีทำ
สำหรับภาคกลางของประเทศไทย บริษัท Acres International Ltd. ได้เสนอแนะการคำนวณปริมาณฝนใช้การไว้ ดังแสดงในตารางที่ 4.5
กรณีที่ 2 ได้แก่สภาพการทำนาในปัจจุบันแต่ปริมาณนํ้าฝนที่เก็บไว้ในแปลงนามีความสำคัญต่อการ
กรณีที่ 3 ในอนาคตถ้ามีการปรับปรุงสภาพแปลงนาให้สามารถเก็บนํ้าฝนไว้ให้พืชใช้ได้มากขึ้น
4.7 ประสิทธิภาพของการชลประทาน (Irrigation Efficiency)น. 160
ประสิทธิภาพของการชลประทานหมายถึง ความมีประสิทธิภาพในการส่งนํ้า(Conveyance) แจกจ่ายนํ้าไปยังแปลงเพาะปลูก(Distribution) และการให้นํ้ากับพืช(Application)ในด้านการจัดการนํ้า ประสิทธิภาพการชลประทานเป็นดัชนีที่ชี้ให้เห็นว่าควรทำการปรับปรุงวิธีการส่งนํ้าให้พืช ตลอดจนโครงสร้างขั้นพื้นฐาน(Infrastructure)ในการส่งนํ้าและควบคุมนํ้าเช่น ระบบคลองและคูส่งนํ้าหรือไม่ ในด้านการออกแบบประสิทธิภาพของการชลประทานหมายถึงเกณฑ์ความปลอดภัย (Safety Factor) ที่จะต้องเผื่อไว้ในการออกแบบขนาดคลอง คูส่งนํ้า และอาคารควบคุมนํ้าต่าง ๆ เนื่องจากการสูญเสียนํ้าชลประทานในระบบส่งนํ้าเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เพียงแต่จะสูญเสียมากหรือน้อยเท่านั้น ดังนั้นจึงควรทำความเข้าใจถึงองค์ประกอบต่าง ๆ ที่มีผลต่อการสูญเสียนํ้าชลประทาน หรือประสิทธิภาพของการชลประทานเพื่อจะได้ช่วยในการ
ตัดสินใจเลือกค่าประสิทธิภาพชองการชลประทานที่เหมาะสมในการออกแบบระบบใหม่ หรือช่วยในการพิจารณาแก้ไขปรับปรุงระบบชลประทานที่มีอยู่แล้วให้มีประสิทธิภาพดีขึ้น
4.7.1 การสูญเสียนํ้าในระบบชลประทาน
การสูญเสียนํ้าชลประทานเกิดขึ้นได้ 2 ทาง คือ
(1) การสูญเสียนํ้าในระบบส่งนํ้าและระบบแจกจ่ายนํ้าในระหว่างการส่งนํ้าจากแหล่งนํ้าไปยังแปลงเพาะปลูก เนื่องจากการระเหย การรั่วซึม และการรั่วไหลออกตามจุดอ่อนของระบบ
(2)การสูญเสียนํ้าในแปลงเพาะปลูกขณะเกษตรกรให้นํ้าแก่พืชในลักษณะของการรั่วซึมเลยเขตรากพืช(Deep Percolation, DP) และการไหลเลยท้ายแปลง(Runoff, RO)
นํ้าชลประทานที่สูญเสียไปในขบวนการต่างๆ สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ส่วน คือ ส่วนที่หนึ่งเป็นการสูญเสียนํ้าซึ่งหลีกเลี่ยงไม่ได้ เช่น กระระเหย การรั่วซึม ในระบบส่งนํ้าและระบบกระจายนํ้า แต่อย่างไรก็ตามการสูญเสียในส่วนนี้สามารถทำให้ลดน้อยลงได้ถ้าได้รับการออกแบบก่อสร้าง และบริหารงานส่งนํ้าชลประทานอย่างมีประสิทธิภาพ ส่วนการสูญเสียนํ้าส่วนที่สองซึ่งได้แก่การไหลซึมเลยเขตรากพืช(สำหรับพืชไร่) การไหลเลยท้ายแปลงเพาะปลูก ตลอดจนการใช้นํ้าอย่างฟุ่มเฟือยเกินความต้องการนํ้าของพืชถือเป็นการสูญเสียนํ้าที่พอจะหลีกเลี่ยงได้ ถ้าหากผู้เกี่ยวข้องมีความรู้ความชำนาญพอและรู้จักคุณค่าของนํ้าชลประทาน
4.7.2 องค์ประกอบที่มีอิทธิพลต่อประสิทธิภาพของการชลประทาน
ประสิทธิภาพของการชลประทานจะสูงหรือตํ่าขึ้นอยู่กับสิ่งต่างๆ ดังต่อไปนี้
(1) คุณสมบัติของดินโดยทั่วๆ ไปดินเนื้อหยาบซึ่งมีอัตราการดูดซึมนํ้าสูง เมื่อให้นํ้าชลประทานแบบผิวดิน ย่อมจะเกิดการสูญเสียนํ้าโดยการไหลซึมเลยเขตราก(DP) มาก ในทางกลับกันดินเนื้อละเอียดซึ่งมีอัตราการดูดซึมนํ้าตํ่าเมื่อให้นํ้าแบบเดียวกันจะเกิดการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการไหลเลยท้ายแปลง(RO)มากกว่า ซึ่งการสูญเสียนํ้าในลักษณะนี้จะมีผลต่อประสิทธิภาพของการชลประทานในแปลงเพาะปลูกและประสิทธิภาพของการชลประทานของระบบด้วย และการผันแปรของอัตราการรั่วซึมนํ้าของดินย่อมทำให้ประสิทธิภาพของระบบส่งนํ้าตํ่า อัตราการรั่วซึมนํ้าของดินในระบบที่ส่งนํ้าแบบหมุนเวียนย่อมจะผันแปรตลอดฤดู และในแต่ละฤดู ในแต่ละปี ค่านี้ก็แตกต่างกัน
(2) สภาพภูมิประเทศ การส่งนํ้าในสภาพภูมิประเทศที่ราบเรียบย่อมทำได้ง่ายสะดวก และมีประสิทธิภาพมากกว่าการส่งนํ้าในสภาพภูมิประเทศที่ลาดชันหรือเป็นคลื่น เพราะสภาพภูมิประเทศแบบหลังจะทำให้ต้องวางแนวคลองหรือคูนํ้ายาวออกไปตามสภาพพื้นที่ ซึ่งการระเหยและรั่วซึมย่อมจะมากขึ้น
ตามไปด้วย นอกจากนี้การใช้นํ้าในแปลงเพาะปลูกที่ไม่ราบเรียบหรือมีความลาดชันสูง ย่อมจะสิ้นเปลืองนํ้ามากกว่าถ้าต้องการให้ทุกจุดในแปลงได้รับนํ้าตามที่ต้องการ
(3) สภาพลมฟ้าอากาศสภาพลมฟ้าอากาศจะมีผลต่อการสูญเสียนํ้าในรูปของการระเหยในคลอง คูส่งนํ้า และในแปลงเพาะปลูก ซึ่งย่อมจะมีผลต่อประสิทธิภาพของการชลประทานด้วย แต่ก็เป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้
(4)ปริมาณนํ้าชลประทานที่จะให้กับพืชสำหรับวิธีการให้นํ้าชลประทานแบบท่วมเป็นผืน ก็มีผลกระทบต่อประสิทธิภาพของการชลประทานเช่นเดียวกัน โดยเฉพาะถ้าความลึกของนํ้าที่ให้น้อยจะทำให้นํ้าไม่แผ่กระจายไปทั่วแปลง หัวแปลงจะได้รับนํ้ามากเกินไป และเกิดการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการไหลซึมเลยเขตราก จึงควรจะได้มีการศึกษาเทคนิคการให้นํ้าผิวดินสำหรับดินแต่ละแห่งโดยเฉพาะว่าความลึกของนํ้าที่เหมาะสมหรือไม่
(5) วิธีการให้นํ้าชลประทานโดยทั่วไปแล้วการให้นํ้าชลประทานทุกวิธีจะมีประสิทธิภาพสูงในสภาพดิน ภูมิประเทศและลมฟ้าอากาศเหมาะสม อย่างไปก็ตามในสภาพบางอย่างวิธีการให้นํ้าชลประทานบางแบบ อาจมีประสิทธิภาพสูงกว่าวิธีอื่น เช่นในที่ราบลมแรงและปลูกพืชต้นชิด การให้นํ้าชลประทานแบบท่วมเป็นผืนย่อมจะให้ประสิทธิภาพสูงกว่าแบบฉีดฝอย แต่การปลูกพืชชนิดเดียวกันนี้ในที่ลาดชนและลงสงบ การให้นํ้าชลประทานแบบฉีดฝอยย่อมจะมีประสิทธิภาพสูงกว่า ดังนั้น เพื่อให้ได้ระบบการให้นํ้าชลประทานที่มีประสิทธิภาพสูงจึงจำเป็นต้องเลือกใช้วิธีการชลประทานให้เหมาะสมด้วย
(6) ความสมบูรณ์ของการออกแบบและก่อสร้างระบบส่งนํ้านอกจากวิธีการให้นํ้าชลประทานแล้วประสิทธิภาพยังขึ้นอยู่กับระบบส่งนํ้าว่าได้รับการออกแบบและก่อสร้างไว้อย่างถูกต้องมีอาคารและเครื่องมือควบคุมนํ้าสมบูรณ์เพียงใด อย่างไรก็ตามจะทราบว่าระบบส่งนํ้าที่ออกแบบและก่อสร้างไว้นั้นถูกต้องสมบูรณ์เพียงใด ก็ต่อเมื่อระบบนี้ได้ถูกนำไปใช้งาน มีการตรวจวัดประสิทธิภาพของระบบ และมีการดำเนินการแก้ไขปรับปรุงแล้ว
(7) ความชำนาญของผู้ใช้นํ้าและส่งนํ้าการใช้นํ้าอย่างประหยัดและถูกต้องเป็นสิ่งสำคัญอย่างมากต่อประสิทธิภาพของระบบชลประทาน ถึงแม้ว่าองค์ประกอบต่างๆ ดังกล่าวแล้วจะดีและเหมาะสมเพียงใดก็ตาม ถ้าผู้ใช้นํ้าและส่งนํ้าไม่ได้ทำตามแผนที่วางไว้ใช้นํ้าอย่างไม่ประหยัดและถูกต้องตามความต้องการของพืช ระบบนั้นก็จะไม่มีประสิทธิภาพตามที่คาดหวังไว้
4.7.3 การหาค่าประสิทธิภาพของการชลประทาน
ประสิทธิภาพของการชลประทานคือตัวชี้วัดความสามารถในการทำงานของระบบส่งนํ้า ระบบแจกจ่ายนํ้าตลอดจนการใช้นํ้าของโครงการ เพื่อนำมาใช้ปรับปรุงข้อบกพร่องต่างๆ ให้ดีขึ้น ดังนั้นการ
ควบคุมการส่งนํ้าในทุกส่วนของระบบให้ได้ผลดี จำเป็นจะต้องมีการวัดประสิทธิภาพของการชลประทานในส่วนต่าง ๆ ตั้งแต่แหล่งนํ้าจนแปลงเพาะปลูก แล้วนำผลการตรวจวัดค่าประสิทธิภาพของการชลประทานไปใช้ประโยชน์ในการวางแผนและออกแบบชลประทานอื่น ๆ ต่อไป หรือนำมาใช้ในการคำนวณหาปริมาณนํ้าชลประทานที่ต้องส่งให้พื้นที่ต่างๆ
โดยทั่วไปประสิทธิภาพของการชลประทาน หมายถึง อัตราส่วนที่เกิดเป็นเปอร์เซ็นต์ระหว่างปริมาณนํ้าสุทธิที่ต้องการต่อปริมาณนํ้าที่ส่งให้ทั้งหมด ณ ตำแหน่งที่พิจารณา ซึ่งสามารถคิดแยกเป็น 3 ส่วนคือ ประสิทธิภาพการให้นํ้าในแปลงเพาะปลูก ประสิทธิภาพการกระจายนํ้าของระบบคูส่งนํ้า และประสิทธิภาพการส่งนํ้าของระบบคลองส่งนํ้า เพื่อจะได้ทราบว่าส่วนไหนมีประสิทธิภาพมากน้อยเท่าใด ดังแสดงขั้นตอนการคำนวณประสิทธิภาพของส่วนต่างๆ ดังรูปที่ 4.2
(1) ประสิทธิภาพในการให้นํ้า (Water Application Efficiency, Ea)ประสิทธิภาพในการให้นํ้าในแปลงเพาะปลูกหมายถึงอัตราส่วนคิดเป็นเปอร์เซ็นต์ระหว่างปริมาณนํ้าที่เก็บกักอยู่ในเขตรากพืชในขณะทำการใช้นํ้า(สำหรับพืชที่ไม่ใช่ข้าว) ต่อปริมาณนํ้าที่แปลงเพาะปลูกได้รับ ซึ่งค่าประสิทธิภาพการให้นํ้าจะขึ้นอยู่กับสภาพดินในแปลง วิธีการให้นํ้าชลประทานตลอดจนความรู้
เมื่อEa= ประสิทธิภาพในการให้นํ้า(%) Wn= ปริมาณนํ้าสุทธิที่จะต้องให้แก่พืช(Net Irrigation Water Requirement) ซึ่งเท่ากับปริมาณนํ้า
ที่เก็บกักอยู่ในเขตรากในขณะที่ทำการให้นํ้าสำหรับพืชที่ไม่ใช่ข้าว หรือปริมาณนํ้า
ที่เก็บกักอยู่ในแปลงในขณะที่ทำการให้นํ้าสำหรับข้าวWp=ปริมาณนํ้าทั้งหมดที่พื้นที่เพาะปลูกได้รับ(Irrigation Water Supply to Plot) (2)ประสิทธิภาพการกระจายนํ้าของคูส่งนํ้า (Farm Ditch Distribution Efficiency, Eb)ในกรณีที่พื้นที่เพาะปลูกมีขนาดใหญ่ จะต้องมีระบบคูส่งนํ้าในระดับแปลงนา การสูญเสียนํ้าในระบบคูส่งนํ้าจะอยู่ในความรับผิดชอบของเกษตรกร ประสิทธิภาพของคูนํ้าจะหาได้จากสมการ
เมื่อEb= ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(%) Wp= ปริมาณที่แปลงเพาะปลูกได้รับWf= ปริมาณนํ้าที่ส่งให้คูส่งนํ้า (Irrigation Water Supply to Farm Ditch)ในกรณีที่พื้นที่เพาะปลูกได้รับนํ้าจากคลองโดยตรงจะถือว่า Wp = Wf
(3)ประสิทธิภาพในการส่งนํ้าของระบบคลอง(Conveyance Efficiency, Ec)เนื่องจากปริมาณนํ้าทั้งหมดที่ส่งจากแหล่งนํ้าไปตามระบบคลองและคูส่งนํ้าไปสู่แปลงเพาะปลูกจะมีการสูญเสียเนื่องจากการระเหย การรั่วซึม และถูกพืชที่ขึ้นอยู่ตามริมคลองใช้ การจะบอกว่าคลองส่งนํ้าทำ
Ec= ประสิทธิภาพในการส่งนํ้า(%) Wf= ปริมาณนํ้าที่ส่งให้คูส่งนํ้าWr= ปริมาณที่ผันไปจากแหล่งนํ้า (Irrigation Water Supply from Water Resources)เมื่อทราบประสิทธิภาพของแต่ละส่วน กล่าวคือ ประสิทธิภาพในการให้นํ้า (Ea) ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า (Eb) และประสิทธิภาพในการส่งนํ้า (Ec) แล้วจะสามารถหาประสิทธิภาพรวมของโครงการชลประทานได้จากสมการEi = Ea.Eb.Ec
(4.30)เมื่อEi= ประสิทธิภาพการชลประทานของโครงการ(%)ค่าประสิทธิภาพการชลประทานของส่วนต่างๆของระบบชลประทาน แสดงอยู่ในตารางที่ 4.6
วราวุธ(2548) ได้จัดทำตารางสรุปค่าประสิทธิภาพการชลประทานในเกณฑ์สูง เกณฑ์ตํ่า และเกณฑ์เฉลี่ย ไว้ในตารางที่ 4.7 และรวบรวมค่าประสิทธิภาพการชลประทานที่มีผู้ประเมินไว้ ดังแสดงในรูปที่ 4.3ซึ่งจะเห็นได้ว่าค่าประสิทธิภาพการชลประทานในประเทศไทยที่มีการประเมินไว้ ส่วนใหญ่มีค่า 40-50%
4.8 การคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทาน(Calculation of Irrigation Water Requirements)น. 167
การคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทานในระบบส่งนํ้าสำหรับการวางแผนการส่งนํ้า จะต้องทราบข้อมูลต่าง ๆ เกี่ยวกับสภาพดิน ภูมิอากาศ พืชที่ปลูก วิธีการให้นํ้า วิธีการส่งนํ้าและสมรรถนะของระบบส่งนํ้าของโครงการ แล้วนำมาคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานโดยใช้สูตรที่กล่าวถึงในหัวข้อที่ 4.2
ความถูกต้องแม่นยำในการคำนวณ ขึ้นอยู่กับความถูกต้องของข้อมูล ดังต่อไปนี้
(1)รูปแบบการปลูกพืช(Cropping Pattern) ซึ่งแสดงถึงชนิดของพืชที่ปลูก ช่วงที่ปลูก ตลอดจนพื้นที่ที่ปลูกพืชแต่ละชนิด
(2) คุณสมบัติของพืช เช่น ความลึกของเขตราก จุดวิกฤต(Critical Point) ปริมาณความต้องการนํ้าของพืชรายวันเดือนหรือฤดูกาล หรือปริมาณความต้องการนํ้าสูงสุด
(3) สภาพภูมิอากาศ เช่น อุณหภูมิ การระเหย รังสีอาทิตย์ ความเร็วลม และความชื้นสัมพัทธ์ เพื่อใช้ในการประเมินความต้องการนํ้าของพืชและการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการระเหยในระบบส่งนํ้าและปริมาณฝนใช้การที่จะนำมาหักลบหาความต้องการนํ้าชลประทาน(4) คุณสมบัติดิน ได้แก่ความชื้นในดิน ความสามารถอุ้มนํ้าของดิน การดูดซึมนํ้าและการรั่วซึม(5) ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจการอื่นๆ เช่น การเตรียมแปลงตกกล้าการชะล้างเกลือ(6) ประสิทธิภาพในการให้นํ้า ประสิทธิภาพระบบคูส่งนํ้าและประสิทธิภาพของคลองส่งนํ้า
เนื่องจากปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการใช้นํ้า การสูญเสียนํ้า และปริมาณฝนใช้การในแปลงเพาะปลูกพืชข้าวและพืชที่ไม่ใช่ข้าวต่างกันออกไป ดังรูปที่ 4.4ดังนั้น การหาความต้องการนํ้าชลประทานสำหรับการปลูกข้าวและพืชที่ไม่ใช่ข้าวจึงมักพิจารณาแยกออกจากกัน และนำมารวมกันเป็นความต้องการนํ้าชลประทานของโครงการทีหลังจากรูปที่ 4.4(ก)จะสามารถเขียนสมาการสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกพืชที่ไม่ใช่ข้าว ได้ดังนี้
Wp + Re + Gc = ETC +P + RO + ∆Sw
(4.31)เมื่อWp= ปริมาณนํ้าชลประทานทั้งหมดที่ให้กับแปลงเพาะปลูกRe= ปริมาณฝนใช้การGC= ปริมาณนํ้าใต้ดินที่ซึมเข้าสู่เขตรากพืชETC= ปริมาณการใช้นํ้าของพืชP= ปริมาณนํ้าที่ไหลซึมเลยเขตรากRO.=ปริมาณนํ้าที่ไหลเลยท้ายแปลง∆Sw= ปริมาณการเปลี่ยนแปลงความชื้นในดิน
การคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทานของแปลงพืชที่ไม่ใช่ข้าวตามวิธีในสมการที่ 4.31 เป็นวิธีที่ให้ค่าถูกต้องแน่นอนแต่ในทางปฏิบัติการคำนวณค่าความต้องการนํ้าชลประทานเพื่อการวางแผนการส่งนํ้าจะใช้วิธีการคำนวณเป็นช่วงๆ เช่น รายสัปดาห์ หรือรายเดือน ดังนั้น จะถือว่าค่า ∆Sw เป็นศูนย์ และโดยทั่ว ๆ ไปจะไม่ทราบปริมาณนํ้าใต้ดิน(GC) มีประโยชน์ต่อพืช ส่วนปริมาณนํ้าที่ไหลเลยเขตราก (P) และปริมาณนํ้าที่ไหลเลยท้ายแปลง (RO) จะนำไปคิดรวมในประสิทธิภาพในการให้นํ้า ดังนั้นสมการ 4.31 จะสามารถเขียนใหม่ในรูปของปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ ได้ดังนี้
Wn= Wp – P – RO= ETC – Re
(4.32)
เมื่อ
Wn= ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ
จากรูปที่ 4.4(ข)จะสามารถเขียนสมการสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกข้าว ได้ดังนี้
Wn + Re = ETC + P + S
(4.33)
เมื่อ
S = การรั่วซึมทางด้านข้าง(Seepage)
ปกติ S มีค่าไม่มากนัก จึงมักรวมเทอม P และ S เข้าด้วยกัน เป็น PS และรวมเรียกว่าการรั่วซึมในแปลงนา ดังนั้นสมการ 4.33 สามารถเขียนในรูป Wnได้ดังนี้
Wn = ETC + PS - Re
(4.34)
ตัวอย่างที่ 4.4 จงคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานที่แปลงเพาะปลูกและที่คูส่งนํ้า จากข้อมูลที่กำหนดให้ดังต่อไปนี้
• แปลงเพาะปลูกดังกล่าวมีพื้นที่ 250 ไร่ รับนํ้าจากคูนํ้าสายหนึ่ง
• พืชที่ปลูกคือไร่ มีค่า ETC = 125 มม./เดือน
• ปริมาณฝนใช้การ(Re) = 43 มม./เดือน
• ประสิทธิภาพในการให้นํ้า(Ea) = 55%
• และประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(Eb) = 80%วิธีทำ
คำนวณปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ จากสมการที่ 4.27
Wn = ETC-Re = 125 -43 = 82 มม./เดือน
= (6.21/54) x 250 = 29 ลิตร/วินาที
ในกรณีที่มีการปลูกพืชหลายอย่างในพื้นที่เพาะปลูก จะต้องคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานของพืชแต่ละอย่างในแต่ละช่วงเวลา และเมื่อรวมปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานที่ต้องส่งไปให้พืชแต่ละชนิดเข้าด้วยกัน จะได้ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานทั้งหมดที่จะต้องส่งให้พื้นที่เพาะปลูก
ตัวอย่างที่ 4.5 จงหาปริมาณนํ้าความต้องการนํ้าชลประทานที่จะต้องส่งให้คูส่งนํ้าสายหนึ่ง จากข้อมูลดังต่อไปนี้
• แปลงเพาะปลูกดังกล่าวมีพื้นที่ 300 ไร่ รับนํ้าจากคูนํ้าสายหนึ่ง
• พืชที่ปลูกคือข้าว มีค่า ETC = 170มม./เดือน
• ปริมาณฝน(R) ที่ตกในพื้นที่เพาะปลูก = 100 มม./เดือน
• ปริมาณการรั่วซึมในแปลงนา(PS) =2 มม./วัน
• ประสิทธิภาพการให้นํ้า(Ea) =55%
• ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(Eb) = 80%วิธีทำจากตารางที่ 4.5 สมมติให้สภาพแปลงนาเป็นในกรณีที่ 1 และไม่ใช่เดือนตุลาคมเมื่อ R = 100 มม./เดือน จะได้ Re = 80 มม./เดือนคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ(Wn)จากสมการที่ 4.34 Wn = ETC + PS – Re = 170 + 2 x 30 – 80 = 150 มม./เดือน= 150มม./30 วัน = 5 มม./วัน= (5/54) x 300 ไร่ = 28 ลิตร/วินาที
4.9 การหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานโดยโปรแกรม CROPWATน. 171
โปรมแกรม CROPWAT 8.0 ประกอบด้วย 8 เมนูหลัก มี 5 เมนูสำหรับการป้อนข้อมูล(Data Input Menu) และ 3 เมนูสำหรับการคำนวณ(Calculation Menu) ดังแสดงในรูปที่ 4.5
4.9.1 เมนูสำหรับการป้อนข้อมูล(Data Input Menu)
เมนูสำหรับการป้อนข้อมูล ได้แก่
(1) Climate/EToสำหรับป้อนข้อมูล ETOหรือข้อมูลภูมิอากาศเพื่อคำนวณ ETOโดยวิธี Penman-
(2) Rainสำหรับป้อนข้อมูลฝน และคำนวณฝนใช้การ โดยวิธีที่กล่าวถึงในหัวข้อ 4.6.1
(3) Cropสำหรับป้อนข้อมูลพืช เช่นช่วงเวลาการเจริญเติบโต KCและวันที่ปลูกพืช
(4) Soilสำหรับป้อนข้อมูลดิน เช่น Field Capacity, Permanent Wilting Point, Depletion
Fraction(p) สำหรับใช้คำนวณเพื่อกำหนดการให้นํ้าแก่พืช(Irrigation Scheduling)
(5) Crop patternสำหรับป้อนข้อมูลรูปแบบการปลูกพืช เพื่อใช้ในการคำนวณปริมาณความ
ต้องการนํ้าชลประทานของโครงการ (Scheme Water Supply)
4.9.2 เมนูสำหรับการคำนวณ(Calculation Menu)
(6) CWRสำหรับการคำนวณความต้องการนํ้าของพืชตามสมการ ETC = KC.ETO
(7) Schedulesสำหรับการคำนวณตารางการให้นํ้าชลประทาน(Irrigation Schedule) ตามเกณฑ์ที่
กำหนดไว้ในโปรแกรม ซึ่งผู้ใช้สามารถเลือกทางเลือกในการกำหนดการให้นํ้าได้
(8) Schemeสำหรับการคำนวณปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานของโครงการจากรูปแบบการ
ปลูกพืชที่กำหนดไว้ในเมนูที่ 5 (Crop pattern)
4.9.3 วิธีการใช้งานโปรแกรม CROPWAT เบื้องต้น
คำแนะนำในการใช้โปรแกรม CROPWAT 8.0 เบื้องต้น คือ
• เมื่อเปิดโปรแกรมให้เข้า Setup เพื่อจัดการ Folder เก็บข้อมูลและรูปแบบข้อมูลที่จะใช้
• Click ที่ Icon (เมนู) ด้านซ้ายมือเช่น Climate/ETo, Rain, Crop, Soil จะปรากฏตารางสำหรับ
การกรอกข้อมูลใหม่ดังรูปที่ 4.6 แต่ถ้ามีไฟล์ข้อมูลอยู่แล้วให้เลือกไฟล์ข้อมูลโดยเข้า File +
Open Data Files ข้อมูลจะถูก Load เข้าตารางพร้อมแสดงผลการคำนวณ ดังรูปที่ 4.7 -4.12
4.10 เอกสารอ้างอิงน. 181
ฉลอง เกิดพิทักษ์(2526). การจัดการนํ้าในลุ่มนํ้าของประเทศไทย. ฟิสิกส์เซ็นเตอร์ การพิมพ์.กทม.วราวุธ วุฒิวณิชย์(2525).การออกแบบระบบชลประทานในไร่นา. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.วราวุธ วุฒิวณิชย์ (2548). ประสิทธิภาพการชลประทานในประเทศไทย. การประชุมวิชาการ เรื่องนํ้าของ
ประเทศไทยครั้งที่ 1. 22 เมย. 2548วัชระ เสือดี (2537). การพัฒนาโปรแกรมติดตามผลและประเมินผลการใช้นํ้าโครงการส่งนํ้าและบำรุงรักษา
สองพี่น้อง. วิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโท . บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเกษตรศาตร์. 445น.วิบูลย์ บุญยธโรกุล(2526). หลักการชลประทาน.โรงพิมพ์เอเชีย กทม.
4.11 แบบฝึกหัดน. 182
(1) ให้แต่ละกลุ่มคำนวณความต้องการนํ้าชลประทานรายเดือนโดยใช้ Program CROPWAT 8.0 จากข้อมูลภูมิอากาศใน ข้อ 1 ของแบบฝึกหัดในบทที่ 3 และระบบการปลูกพืชในข้อ 2 ของแบบฝึกหัดในบทที่ 3 และข้อมูลฝนในตารางที่ 1
(2) จงคำนวณหาความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements) รายเดือน จากข้อมูลภูมิอากาศและพืชที่กำหนดให้ในตารางที่ 1-5 แต่ละกลุ่มเลือกคำนวณหาความต้องการนํ้าของพืชจากตารางที่กำหนดให้ 1ตาราง ข้อมูลเกี่ยวกับ Kc ให้ดูจากตารางค่า Kc ของ FAO
(2) กำหนดให้โครงการชลประทานแห่งหนึ่ง มีพื้นที่ 100,000 ไร่ มีการปลูกพืช 5 ชนิด คืออ้อยปลูกใหม่อ้อยตอ ข้าวโพดหน่อไม้ฝรั่งและกลํ่าปลี โดยมีข้อมูลการเพาะปลูกและประสิทธิภาพการชลประทานดัง
มม./เดือน และลูกบาศก์เมตร/เดือน
หมายเหตุ: 1. ให้แต่ละกลุ่มใช้ข้อมูลการคำนวณความต้องการนํ้าของพืชของกลุ่มอื่นประกอบ