วิศวกรรมชลประทานเบื้องต้น02207211

บทที่ 4 ความต้องการนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Requirements)

หน้า 147–188 ในหนังสือ · 11 หัวข้อ

4.1 คำนำน. 147

ภาพประกอบ

ในการศึกษาเรื่อง “ความต้องการนํ้าชลประทาน” ขั้นแรกขอให้สมมติว่าตัวเองเป็น “ผู้ดูแลพืช”หน้าที่คือ จะต้องดูแลต้นพืช ตั้งแต่การตระเตรียมดิน การหว่านเมล็ดพันธุ์ พืชงอก เจริญเติบโต จนกระทั่งออกดอก-ออกผล และเก็บเกี่ยว โดยสมมติว่าสิ่งที่พืชต้องการคือนํ้า เรื่องปุ๋ยจะไม่พูดถึงในที่นี้ เพื่อให้บรรลุหน้าที่ที่ว่านี้ ผู้ดูแลต้นพืชจะต้องคอยถามตัวเองอยู่เสมอว่า เมื่อไหร่ควรจะให้นํ้าแก่พืช และให้ปริมาณเท่าใดซึ่งถือว่าเป็นหัวใจของการชลประทาน ถ้าให้นํ้าแก่พืชไม่ทันเวลา ให้ไม่พอ หรือให้มากเกินไป ย่อมเกิดผลเสียหาย พืชอาจเหี่ยว ไม่โต หรืออาจตายได้

อย่างไรก็ตามถ้าเพียงแต่รู้ว่า “เมื่อไหร่จึงควรให้นํ้าแก่พืช และให้ปริมาณเท่าใด” ยังไม่พอ ขั้นต่อไปที่จะต้องรู้คือ “จะไปเอานํ้าจากที่ไหนมาให้พืชได้ทันเวลาและความต้องการของพืช”ในขั้นนี้จะต้องมีการศึกษาและวางแผนล่วงหน้า เช่น ถ้าต้องการปลูกข้าวโพดในพื้นที่ 1,000 ไร่ จะต้องใช้นํ้าเป็นปริมาณเท่าใด หรือถ้ามีนํ้าปริมาณจำกัด สมมติมีเพียง1 แสนลูกบาศก์เมตร ควรจะปลูกข้าวโพดในพื้นที่เท่าใดดังนั้นในการวางแผนการชลประทาน สิ่งที่ควรจะรู้ ได้แก่

• ปริมาณความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements, CWR หรือ ETC)

• ปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา (Percolation in Paddy Field)

• ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจกรรมอื่นๆ เช่น การเตรียมแปลง (Land Preparation

Requirements) การชะล้างเกลือ (Leaching Requirements)

• ปริมาณฝนการใช้ (Effective Rainfall, Re) และ

• ประสิทธิภาพของการชลประทาน (Irrigation Efficiency, Ei)

เมื่อทราบข้อมูลความต้องการนํ้าของพืชและข้อมูลอื่นๆตามที่กล่าวมานี้ จะสามารถคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานได้ ดังจะได้กล่าวถึงในหัวข้อต่อไป

4.2 สูตรการคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (Formula for Calculation of Irrigationน. 148

Water Requirements)

ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน(Irrigation Water Requirements) จะสามารถคำนวณได้ดังสมการ

ภาพประกอบ

IWR = ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (มม./วัน)

ETC = ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (มม./วัน)

ภาพประกอบ

P = ปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา (มม./วัน) ซึ่งจะนำมาพิจารณาเฉพาะการคำนวณ

ความต้องการนํ้าชลประทานสำหรับข้าวเท่านั้น

LR = ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือในเขตราก (Leaching Requirements)

Ei = ประสิทธิภาพการชลประทาน (%)

นอกจากนี้ ในช่วงเตรียมแปลง จะมีความต้องการนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง ซึ่งสามารถคำนวณแยกจากปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานปกติ แล้วนำมารวมกับ IWR ที่คำนวณได้จากสมการ 4.1 เพื่อหาปริมาณนํ้าชลประทานทั้งหมดที่ต้องส่งให้พื้นที่เพาะปลูก

เมื่อทราบปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานในหน่วยของ มม./วัน จะสามารถแปลงเป็นปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานในหน่วยของลูกบาศก์เมตร หรือคำนวณหาอัตราการส่งนํ้าชลประทานให้พื้นที่เพาะปลูก ขนาดความจุคลองส่งนํ้า หรือขนาดเครื่องสูบนํ้า ในหน่วยของลูกบาศก์เมตรต่อวินาที ได้ เมื่อทราบขนาดพื้นที่เพาะปลูก ความถี่ในการให้นํ้า และ แผนการส่งนํ้าหรือสูบนํ้าดังสมการ

ภาพประกอบ

IWRV = ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (ม.3)

IWR = ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (มม./วัน)

IF = ความถี่ในการให้นํ้าชลประทาน (วัน)

ภาพประกอบ

Q = อัตราการส่งนํ้าชลประทาน (ม.3/วินาที)

T = จำนวนชั่วโมงในการส่งนํ้า (Irrigation Period) ต่อรอบความถี่การชลประทาน

4.3 ปริมาณความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements)น. 149

ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน หรือ ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (ETC)หมายถึง ปริมาณนํ้าที่พืชใช้ในกระบวนการคายนํ้า และรวมทั้งปริมาณนํ้าที่ระเหยไปจากผิวดินหรือผิวนํ้ารอบ ๆ ต้นพืช ค่าปริมาณการใช้นํ้าของพืชจะแตกต่างกันไปตามชนิดของพืชที่ปลูก ระยะการเจริญเติบโต และสภาพภูมิอากาศ ค่าET ที่นำมาคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน คือค่า ETCตามสภาพมาตรฐาน (Standard Conditions) หรือพืชไม่มีความเครียดเนื่องจากการขาดนํ้า ตามที่ได้กล่าวถึงในรายละเอียดในบทที่ 3

4.4 ปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา (Percolation in Paddy Field)น. 149

ในการปลูกข้าวแบบให้นํ้าท่วมขัง จะมีการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการรั่วซึมนํ้าในแปลงนาซึ่งเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ ปริมาณการรั่วซึมจะมากหรือน้อยขึ้นอยู่กับดินในแปลงนาและวิธีการเตรียมแปลง ดินเหนียวจะมีอัตราการรั่วซึมตํ่ากว่าดินร่วนและดินทราย เนื่องจากดินทรายมีอัตราการรั่วซึมสูงมาก ดังนั้นปกติจึงไม่นิยมทำนาในดินทราย การเตรียมแปลงดีทำให้เกิดชั้นดินทึบนํ้าใต้เขตราก (Hard Pan) ซึ่งช่วยลดการรั่วซึมได้มาก อัตราการรั่วซึมนํ้า(Percolation rate, P)ของดินชนิดต่างๆ แสดงอยู่ในตารางที่ 4.1

ตารางที่ 4.1 อัตราการรั่วซึมนํ้าในแปลงนาของดินชนิดต่างๆ
ตารางที่ 4.1 อัตราการรั่วซึมนํ้าในแปลงนาของดินชนิดต่างๆ

4.5 ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจกรรมอื่นๆ(Other Water Requirements)น. 150

ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจกรรมอื่นๆ ได้แก่ ปริมาณนํ้าเพื่อการตกกล้า ปริมาณนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง และปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือ

4.5.1 ปริมาณนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง (Land Preparation Requirements)

สำหรับการปลูกข้าว การเตรียมแปลงถือว่าเป็นกิจกรรมที่ต้องใช้นํ้าเป็นจำนวนมาก บางกรณีปริมาณนํ้าชลประทานที่ใช้ในการเตรียมแปลงจะมีปริมาณมากกว่าปริมาณทั้งหมดที่จะต้องส่งให้ข้าวหลังการหว่านหรือปักดำ ดังนั้น ปริมาณนํ้าส่วนนี้จึงมีความสำคัญเป็นอย่างมากต่อการจัดส่งนํ้าเพื่อการปลูกข้าววัตถุประสงค์หลักในการเตรียมแปลงคือ

• เพื่อกำจัดวัชพืช

• เพื่อทำให้ดินนิ่ม สะดวกแก่การปักดำ

• เพื่อให้สามารถผสมอินทรียวัตถุ เช่น ซังข้าว หญ้า หรือวัชพืชอื่น ๆ ลงไปในดิน

• เพื่อลดการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา

• เพื่อให้สามารถปรับพื้นที่ให้ราบเรียบ สะดวกแก่การส่งนํ้าและระบายนํ้าปริมาณนํ้าที่ใช้ในการเตรียมแปลง จะประกอบไปด้วย4 ส่วนด้วยกัน คือ(1)ปริมาณนํ้าที่จะทำให้ดินอิ่มตัวปริมาณนํ้าส่วนนี้จะขึ้นอยู่กับความพรุน(Porosity, n) ของดินในแปลง ความชื้นในดินก่อนการให้นํ้า(θ) และระยะความลึกของดินที่ต้องการให้อิ่มตัว(D) ซึ่งสามารถคำนวณได้ดังสมการ

ภาพประกอบ

DS=ความลึกของนํ้าที่ทำให้ดินอิ่มตัว(Soaking Requirement)(มม.) n=% ความพรุนของดิน (Porosity) ดังแสดงในตารางที่ 2.3 บทที่ 2θ = ความชื้นในดินก่อนการให้นํ้ามีหน่วยเป็น % โดยปริมาตรD= ระยะความลึกของดินที่ต้องการให้อิ่มตัว(มม.) (2)ปริมาณนํ้าที่ต้องการให้ท่วมขังในแปลงนา (Standing Water Depth, Dst) โดยทั่วไปจะมี

ค่าประมาณ 3-5 ซม.(3) ปริมาณนํ้าที่สูญเสียเนื่องจากการระเหย (E) ในแปลงนาที่มีนํ้าท่วมขัง

(4)ปริมาณนํ้าที่รั่วซึมในแปลงนา (P) ในระหว่างที่นํ้าขังดังนั้น ปริมาณนํ้าทั้งหมดที่ต้องใช้เพื่อการเตรียมแปลงจะคำนวณได้จากสมการ

LP = Ds + Dst +E + P

(4.5)

ปริมาณนํ้าทั้งหมดที่จะต้องใช้เพื่อการเตรียมแปลงที่ได้จากสมการ 4.5 นั้นเป็นปริมาณนํ้าที่ต้องการสำหรับพื้นที่เตรียมแปลง เพื่อทำให้ดินอิ่มตัวพร้อมกันหรือในวันเดียวกัน ถ้าพื้นที่ที่จะเตรียมแปลงมีมาก จะไม่สามารถส่งนํ้าเพื่อทำให้ดินอิ่มตัวทั่วถึงกันหมดภายในวันเดียวได้ เช่น พื้นที่รับนํ้าทั้งหมดจากอาคารควบคุมปากคูส่งนํ้า หรือประตูควบคุมนํ้าปากคลอง แปลงแรกจะได้รับนํ้าก่อนแปลงสุดท้ายช่วงระยะเวลาหนึ่ง ซึ่งจะเห็นได้ว่าพื้นที่แปลงแรก ๆ จะมีนํ้าสูญเสียเนื่องจากการระเหย (E) และการรั่วซึม (P) มากกว่าพื้นที่ที่ได้รับนํ้าในช่วงหลัง เพราะจะต้องมีนํ้าขังอยู่ในแปลงหลังการเตรียมดิน ดังนั้น ปริมาณนํ้าที่ใช้ในการเตรียมแปลงในพื้นที่ที่ไม่สามารถจัดส่งนํ้าให้ดินอิ่มตัวทั่วพื้นที่ในวันเดียวได้ จะคำนวณหาได้จากสมการ

LP = DS + Dst + 0.5(E + P)

(4.6)

ตัวอย่างที่ 4.1 จงหาปริมาณนํ้าชลประทานที่จะต้องส่งเพื่อการเตรียมแปลงของพื้นที่ปลูกข้าวโดยดินในแปลงนาเป็นดินเหนียวและมีความต้องการที่จะให้ดินอิ่มตัวจนถึงระยะความลึก 120 ซม และมีข้อมูลอื่นๆดังนี้

• ความชื้นก่อนการให้นํ้า(θ)ที่ระยะลึก 0-30 ซม. เท่ากับ 17% โดย นน. ดินแห้ง

• ความชื้นก่อนการให้นํ้า(θ)ที่ระยะลึก 30-120 ซม.เท่ากับ 35% โดย นน. ดินแห้ง

• ความถ่วงจำเพาะปรากฏ (As) เท่ากับ 1.25

• ความพรุนของดิน (n) เท่ากับ 53%

• ปริมาณนํ้าที่ท่วมขังในแปลงนา (Dst) 5ซม.

• ปริมาณนํ้าที่สูญเสียเนื่องจากการระเหย (E) เท่ากับ4 มม./วัน

• ปริมาณการรั่วซึมของนํ้าในแปลงนา (P) เท่ากับ2 มม./วัน

• ช่วงระยะเวลาการเตรียมแปลง 42 วัน

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

ในการปลูกข้าวนาดำจะต้องมีการตกกล้าเตรียมไว้เพื่อการปักดำหลังจากเตรียมแปลงเสร็จ ช่วงระยะเวลาในการเพาะกล้าจะอยู่ประมาณ 20-40 วัน ก่อนการปักดำ ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานของต้นกล้าจะประกอบไปด้วย ปริมาณนํ้าที่ต้นกล้าใช้ในการระเหยและการคายนํ้า รวมปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงกล้า การตกกล้านี้จะเป็นกิจกรรมที่ดำเนินควบคู่ไปกับการเตรียมแปลงปักดำ เนื่องจากการตกกล้ากระทำในพื้นที่น้อย ประมาณ 4% ของพืชที่ปักดำ ปริมาณที่จะต้องส่งให้แปลงกล้าจึงไม่มากนัก ปกติจึงคิดรวมเป็นพื้นที่ส่วนหนึ่งของปริมาณนํ้าเพื่อการเตรียมแปลง

4.5.2 ความต้องการนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือ (Leaching Requirements)

ความต้องการนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือในเขตราก คือปริมาณนํ้าที่ให้เพิ่มเติมจากความต้องการนํ้าของพืชเพื่อควบคุมความเค็มของเกลือในเขตรากไม่ให้เป็นอันตรายต่อพืช

แหล่งเกลือที่เป็นสาเหตุของความเค็มอาจมาจากเกลือที่อยู่ในดิน หรือเกลือที่อยู่ในนํ้าชลประทานพืชแต่ละชนิดมีความสามารถทนความเค็มต่างกัน ดังนั้นในการควบคุมความเค็มให้อยู่ในระดับที่เหมาะสมกับพืช จะต้องคำนวณหาปริมาณนํ้าที่ต้องใช้ในการชะล้างเกลือออกจากเขตราก และต้องมีระบบระบายนํ้าใต้ดินเพื่อระบายนํ้าส่วนเกินที่มีสารละลายเกลือออกจากพื้นที่เพาะปลูกมิฉะนั้นเกลือจะยังคงสะสมอยู่ในพื้นที่เพาะปลูก ปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือขึ้นอยู่กับค่าความนำไฟฟ้า(Electrical Conductivity, EC) ของนํ้าชลประทาน ค่าความนำไฟฟ้าของนํ้าที่ระบายออกจากเขตราก และปริมาณนํ้าชลประทานที่ให้ สัดส่วนปริมาณนํ้าที่ต้องเผื่อเพื่อการชะล้างเกลือสามารถคำนวณหาได้จากสมการ

ภาพประกอบ

เมื่อLF = สัดส่วนปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือต่อปริมาณนํ้าชลประทานที่ให้(Leaching Fraction) Dd = ปริมาณนํ้าที่ระบายออกจากเขตราก (มม.) Di = ปริมาณนํ้าชลประทานที่ให้(มม.) ECd = ค่า EC ของนํ้าที่ระบายออกจากเขตราก (dS/m) ECi = ค่า EC ของนํ้าชลประทานที่ให้(dS/m) Di = ETC+ Dd

(4.8)

ภาพประกอบ

LR= ปริมาณนํ้าเพื่อการชะล้างเกลือ(Leaching Requirement) (มม.) ETC = ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (มม.)ค่า LF จะคำนวณได้จากสมการ 4.ปปเมื่อทราบค่า ECiและค่า ECdจากสมการECd = 5ECe threshold – ECi

(4.10)เมื่อECe threshold = ค่า ECeตํ่าสุดที่เริ่มมีผลกระทบต่อผลผลิตพืช ดังแสดงในตารางที่ 3.10 บทที่ 3

4.6 ปริมาณฝนใช้การ (Effective Rainfall)น. 153

ภาพประกอบ

ฝนใช้การหมายถึงส่วนของนํ้าฝนที่ตกลงพื้นที่เพาะปลูกที่พืชสามารถนำไปใช้ประโยชน์ได้หรือหมายถึงส่วนของนํ้าฝนที่ทดแทนความต้องการนํ้าชลประทานที่แปลงเพาะปลูก ซึ่งจะต้องให้แก่พืชในวันที่มีฝนตกนั้นตามความหมายนี้ ฝนที่ตกลงบนพื้นที่เพาะปลูกอาจไม่ได้เป็นประโยชน์ต่อพืชทั้งหมด ฝนที่เป็นประโยชน์หรือฝนใช้การคือ ฝนส่วนที่ซึมลงดินและถูกเก็บไว้ในเขตราก เพื่อให้พืชสามารถนำไปใช้ได้ในภายหลัง หรือในกรณีที่เป็นนาข้าว ฝนใช้การคือส่วนของฝนที่ขังอยู่ในแปลงนาในระดับที่ไม่มากเกินไป จนเป็นอันตรายต่อต้นข้าว เช่น สมมติว่าในวันที่ 20 กรกฎาคม ถึงกำหนดที่จะต้องให้นํ้าแก่ข้าวโพดจำนวน100 มม. ถ้าฝนตกในวันที่ 19 จำนวน 30 มม. ฝนดังกล่าวนี้คือฝนใช้การ ในทางตรงกันข้าม ถ้าฝนตกในวันที่ 21 กรกฎาคม ซึ่งเพิ่งให้นํ้าเสร็จ ฝน 30 มม.ก็จะไม่เป็นประโยชน์ต่อพืชเลย จะเห็นได้ว่าปริมาณฝนใช้การที่แท้จริงนั้นขึ้นอยู่กับองค์ประกอบหลายอย่างด้วยกัน เช่น ความชื้นของดินหรือระดับนํ้าในแปลงนา

ก่อนฝนตก อัตราและปริมาณของฝนที่ตก อัตราการดูดซึมนํ้าของดิน ความสามารถเก็บนํ้าของดินในเขตรากลักษณะภูมิประเทศของพื้นที่เพาะปลูก ชนิดและอัตราการใช้นํ้าของพืช เป็นต้นวิธีการคำนวณฝนใช้การมีหลายวิธี ในหัวข้อนี้จะกล่าวถึงวิธีการคำนวณฝนใช้การที่ FAO ได้เสนอแนะไว้ในโปรแกรม CROPWAT และวิธีการที่ได้จากการศึกษาในประเทศไทย

4.6.1 วิธีการคำนวณฝนใช้การในโปรแกรม CROPWAT

โปรแกรม CROPWAT ได้กล่าวถึงวิธีการคำนวณหาฝนใช้การ 4 วิธี คือ Fixed Percentage,Dependable Rainfall, Empirical Formula และUSDA-SCS ซึ่งมีรายละเอียดดังนี้

(1) วิธีกำหนดฝนใช้การเป็น % ของฝนที่ตก (Fixed Percentage)

Re = a.R

(4.11)เมื่อR = ปริมาณฝนที่ตก (มม.) Re = ปริมาณฝนใช้การ (มม.) a = %ฝนที่เป็นฝนใช้การ ปกติจะพิจารณาว่าฝนที่ตกจะมีการสูญเสียประมาณ 10-30%

ดังนั้น a จะมีค่าประมาณ 0.7-0.9 (2) วิธี Dependable Rainfall ของ FAO/AGLW

วิธีนี้เหมาะกับภูมิอากาศแบบแห้งแล้งละกึ่งชุ่มชื้น โดยปริมาณฝนที่ใช้ในการคำนวณฝนใช้การจะเป็นฝนที่ความน่าจะเป็นแบบมากกว่า(Exceedence Probability) เท่ากับ 80%หรือP(Rain > R) = 80%

(4.12)สมการฝนใช้ที่คำนวณจากฝนรายเดือนRe = 0.6Rmonth - 10

เมื่อ Rmonth< 70 mm.

(4.13) Re = 0.8Rmonth - 24

เมื่อ Rmonth> 70 mm.

(4.14)เมื่อ Rmonthคือฝนรายเดือนเป็น มม.สมการฝนใช้ที่คำนวณจากฝนรายสิบวันRe = 0.6Rdec - 10/3

เมื่อ Rdec< 70/3 mm.

(4.15) Re = 0.8Rdec - 24/3

เมื่อ Rdec> 70/3 mm.

(4.16)เมื่อ Rdecคือฝนรายสิบวันเป็น มม.

ภาพประกอบ

Re = aRmonth - b

เมื่อ Rmonth< z mm.

(4.17)

Re = aRmonth - b

เมื่อ Rmonth> z mm.

(4.18)

กรณีฝนรายสิบวัน

Re = aRdec - b/3

เมื่อ Rdec< z/3 mm.

(4.19)

Re = aRdec - b/3

เมื่อ Rdec> z/3 mm.

(4.20)ค่าสัมประสิทธิ์ a, b, c, d และ z จะแตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ สามารถหาได้โดยวิธีทดลองเชิงEmpirical

(4) วิธีของ US. Department of Agriculture, Soil Conservation Service (USDA-SCS)กรณีฝนรายเดือน (Rmonth) Re= Rmonth(125 - 0.2Rmonth)/125

เมื่อ Rmonth< 250 mm.

(4.21) Re = 125 + 0.1Rmonth

เมื่อ Rmonth> 250 mm.

(4.22)กรณีฝนรายสิบวัน (Rdec) Re = Rdec(125 - 0.6dec)/125

เมื่อ Rdec< 250/3 mm.

(4.23) Re = 125/3 + 0.1Rdec

เมื่อ Rdec> 250/3 mm.

(4.24)

การคำนวณฝนใช้การตามวิธี USDA-SCS ยังได้พิจารณาว่าฝนใช้การรายเดือนจะต้องมีค่าไม่เกินค่าETC และความสามารถอุ้มนํ้าของดินในเขตรากยังมีผลต่อค่าฝนใช้การ ดังนั้นเมื่อนำค่า ETCและความสามารถอุ้มนํ้าของดินมาร่วมพิจารณา จะสามารถหาค่าฝนใช้การได้จากตารางที่ 4.2

ตารางที่ 4.2ปริมาณฝนใช้การสำหรับพืชอื่นที่ไม่ใช่ข้าวกรณีที่ดินในเขตรากมีความสามารถอุ้มนํ้าได้
ตารางที่ 4.2ปริมาณฝนใช้การสำหรับพืชอื่นที่ไม่ใช่ข้าวกรณีที่ดินในเขตรากมีความสามารถอุ้มนํ้าได้
ภาพประกอบ

เขตราก (มม.) 20 30 40 50 60 75 100 125 150 175ตัวคูณปรับแก้ 0.74 0.82 0.88 0.93 0.96 1.00 1.02 1.04 1.06 1.07หมายเหตุ ฝนใช้การเฉลี่ยประจำเดือนต้องไม่มากกว่าปริมาณฝนเฉลี่ยหรืออัตราการใช้นํ้าของพืชในเดือนเดียวกัน ในกรณีที่ฝนเฉลี่ยรายเดือนน้อยกว่าค่าตํ่าสุดของฝนใช้การ ในตารางข้างบนให้ถือว่าฝนดังกล่าวเป็นฝนใช้การทั้งหมด

ตัวอย่างที่ 4.2ในการปลูกพืชไร่ในฤดูแล้งในเขตโครงการชลประทานแห่งหนึ่ง ถ้ามีถ้าฝนตก 60 มม./เดือนปริมาณการใช้นํ้าของพืช (ETC) เท่ากับ 125 มม./เดือนจงคำนวณหาฝนใช้การถ้าดินในเขตรากสามารถอุ้มนํ้าไว้ได้ (ก) 75 มม. (ข) 50 มม. (ค) 100 มม.วิธีทำ(ก) จากตารางที่ 4.2ถ้าฝนตก 60 มม./เดือนปริมาณการใช้นํ้าของพืช 125 มม./เดือนดินอุ้มนํ้าได้ 75มม. จะได้ฝนใช้การ= 43 มม.(ข) จากข้อ (ก) ถ้าดินในเขตรากอุ้มนํ้าไว้ได้ 50 มม. จากตัวเลขในบรรทัดสุดท้ายของตารางที่ 4.2 จะได้ตัวคูณปรับแก้ = 0.93ดังนั้น ฝนใช้การ = 0.93x43 = 40 มม.

(ค) เมื่อดินในเขตรากอุ้มเก็บนํ้าไว้ได้ 100 มม. ตัวคูณปรับแก้จากตารางที่ 4.2 จะเท่ากับ 1.02ดังนั้นฝนใช้การ = 1.02x43 = 44 มม.

หมายเหตุการหาปริมาณฝนใช้การสำหรับพืชไร่ตามวิถีของกระทรวงเกษตรสหรัฐอเมริกา(USDA)เป็นค่าโดยประมาณสำหรับพืชไร่ทั่วไปเท่านั้นในกรณีที่ทราบรายละเอียดพื้นที่เพาะปลูก ดินและพืชอาจพิจารณาเลือกใช้ค่าอื่นนอกเหนือจากค่าในตารางก็ได้ เช่น สมมติว่าในตัวอย่างที่4.2 ดินในแปลงนามีความสามารถอุ้มนํ้าไว้ได้ 50 มม. และในเดือนดังกล่าวมีฝนตกหลายครั้ง และเมื่อพิจารณาจากข้อเท็จจริงที่ว่า ฝนที่ตกในแปลงนาส่วนใหญ่จะซึมลงไปเก็บในดินในเขตรากดังนั้น อาจเลือกใช้ฝนใช้การเท่ากับ.50มม. จากฝนทั้งหมด 60 มม. ก็ได้ ในทางตรงกันข้าม ถ้าเป็นการปลูกพืชในพื้นที่ที่มีความลากเทสูง ดินมีความสามารถให้นํ้าซึมผ่านได้ตํ่า และฝน 60 มม. ที่ตกลงมานั้นเป็นฝนที่ตกหนักในช่วงระยะเวลาสั้นๆ ก็อาจลดฝนใช้การให้เหลือเพียง 30 หรือ 35 มม. ก็ได้

4.6.2 ฝนใช้การสำหรับประเทศไทย

สำหรับประเทศไทย ได้มีการศึกษาวิจัยเพื่อหาฝนใช้การสำหรับข้าวและพืชไร่ในเชิง Empirical ในทำนองเดียวกับที่ FAO เสนอแนะ สำหรับโครงการส่งนํ้าและบำรุงรักษาสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรีโดยมีรูปแบบสมการดังนี้

Re = R เมื่อ R<R*

(4.25)

Re = AR+B เมื่อ R>R*

(4.26)

เมื่อ

R = ปริมาณฝนรายเดือน (มม.)

Re = ปริมาณฝนใช้การรายเดือน (มม.)

ค่าสัมประสิทธิ์ A, B และ R*แสดงอยู่ในตารางที่ 4.3

ตารางที่ 4.3ค่าสัมประสิทธิ์สมการฝนใช้การรายเดือนสำหรับข้าวและพืชไร่ (อ้อย)
ตารางที่ 4.3ค่าสัมประสิทธิ์สมการฝนใช้การรายเดือนสำหรับข้าวและพืชไร่ (อ้อย)
ภาพประกอบ

เนื่องจากว่าวิธีการให้นํ้าและการใช้นํ้าของข้าวนั้นแตกต่างจากพืชอื่น เช่นพืชไร่ ผัก และพืชสวนมาก เพราะแปลงนาข้าวส่วนใหญ่มีคันดินล้อมรอบ ฝนที่ตกลงในนาถ้ามีปริมาณไม่มากจนเกินไป ก็จะถูกกักเก็บไว้ได้ทั้งหมด นอกจากนั้นข้าวยังมีความต้องการนํ้าชลประทานสูงเพราะ จะต้องเผื่อไว้สำหรับการรั่วซึมในแปลงนาซึ่งหลีกเลี่ยงไม่ได้ด้วย โดยปกติความต้องการนํ้าในแปลงนาจะมีค่าอยู่ระหว่าง 150-300มิลลิเมตรต่อเดือน ดังนั้น อาจถือว่าฝนที่ตกด้วยอัตราปกติ และแผ่กระจายสมํ่าเสมอตลอดเดือนในขนาดไม่เกินความต้องการนํ้าสำหรับเดือนนั้น ๆ เป็นฝนใช้การได้ทั้งหมด อย่างไรก็ตามข้อกำหนดดังกล่าวนี้จะเป็นจริงก็ต่อเมื่อระดับนํ้าในแปลงนาไม่สูงจนเกินไปในขณะที่ฝนตก เพราะเมื่อมีฝนตกมาเพิ่มระดับนํ้าอาจจะสูงจนล้นคันนา จนทำให้ไม่สามารถใช้นํ้าฝนให้เกิดประโยชน์สูงสุดได้ นี่เป็นสาเหตุหนึ่งที่แนะนำให้เกษตรกรรักษาระดับนํ้าในแปลงนาให้ตํ่าเท่าที่จำเป็นเท่านั้น

สำหรับภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย บริษัทวิศวกรที่ปรึกษา (Engineering Consultants, Inc.) ได้แนะนำการคำนวณปริมาณฝนใช้การสำหรับข้าวเป็น % ของฝนที่ตก ดังรูปที่ 4.1ข้อแนะนำดังกล่าวถือว่าฝนที่ตกไม่เกิน 200 มม./เดือน ถือเป็นฝนใช้การ 100%ฝนที่เกิน 200 มม. %ฝนใช้

รูปที่ 4.1 ฝนใช้การสำหรับนาข้าวในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย
รูปที่ 4.1 ฝนใช้การสำหรับนาข้าวในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของประเทศไทย
ภาพประกอบ
ตารางที่4.4 ความสัมพันธ์ระหว่างฝนและฝนใช้การ สำหรับนาข้าวในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของ
ตารางที่4.4 ความสัมพันธ์ระหว่างฝนและฝนใช้การ สำหรับนาข้าวในภาคตะวันออกเฉียงเหนือของ

หมายเหตุฝนใช้การสำหรับนาข้าวอาจมีค่ามากกว่าความต้องการนํ้าชลประทานที่แปลงนาได้ ทั้งนี้ เพราะคันนาทำให้สามารถเก็บกักฝนที่ตกลงในแปลงไว้ใช้ในเดือนถัดไปได้ ซึ่งต่างจากพืชไร่ที่พิจารณาว่าฝนส่วนที่เกินความต้องการนํ้าของพืช จะไม่เป็นประโยชน์ต่อพืช

ตัวอย่างที่ 4.3 จงคำนวณปริมาณฝนใช้การสำหรับนาข้าวในเขตจังหวัดบุรีรัมย์ ซึ่งมีฝนตกในเดือนกรกฎคมสิงหาคม และกันยายน เท่ากับ 172.6 , 222.6 , และ 391.0มม. ตามลำดับวิธีทำ

ภาพประกอบ

สำหรับภาคกลางของประเทศไทย บริษัท Acres International Ltd. ได้เสนอแนะการคำนวณปริมาณฝนใช้การไว้ ดังแสดงในตารางที่ 4.5

ตารางที่ 4.5 ความสัมพันธ์ระหว่างปริมาณฝนประจำเดือนและปริมาณฝนใช้การสำหรับนาข้าวในภาคกลาง
ตารางที่ 4.5 ความสัมพันธ์ระหว่างปริมาณฝนประจำเดือนและปริมาณฝนใช้การสำหรับนาข้าวในภาคกลาง

กรณีที่ 2 ได้แก่สภาพการทำนาในปัจจุบันแต่ปริมาณนํ้าฝนที่เก็บไว้ในแปลงนามีความสำคัญต่อการ

กรณีที่ 3 ในอนาคตถ้ามีการปรับปรุงสภาพแปลงนาให้สามารถเก็บนํ้าฝนไว้ให้พืชใช้ได้มากขึ้น

4.7 ประสิทธิภาพของการชลประทาน (Irrigation Efficiency)น. 160

ประสิทธิภาพของการชลประทานหมายถึง ความมีประสิทธิภาพในการส่งนํ้า(Conveyance) แจกจ่ายนํ้าไปยังแปลงเพาะปลูก(Distribution) และการให้นํ้ากับพืช(Application)ในด้านการจัดการนํ้า ประสิทธิภาพการชลประทานเป็นดัชนีที่ชี้ให้เห็นว่าควรทำการปรับปรุงวิธีการส่งนํ้าให้พืช ตลอดจนโครงสร้างขั้นพื้นฐาน(Infrastructure)ในการส่งนํ้าและควบคุมนํ้าเช่น ระบบคลองและคูส่งนํ้าหรือไม่ ในด้านการออกแบบประสิทธิภาพของการชลประทานหมายถึงเกณฑ์ความปลอดภัย (Safety Factor) ที่จะต้องเผื่อไว้ในการออกแบบขนาดคลอง คูส่งนํ้า และอาคารควบคุมนํ้าต่าง ๆ เนื่องจากการสูญเสียนํ้าชลประทานในระบบส่งนํ้าเป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ เพียงแต่จะสูญเสียมากหรือน้อยเท่านั้น ดังนั้นจึงควรทำความเข้าใจถึงองค์ประกอบต่าง ๆ ที่มีผลต่อการสูญเสียนํ้าชลประทาน หรือประสิทธิภาพของการชลประทานเพื่อจะได้ช่วยในการ

ตัดสินใจเลือกค่าประสิทธิภาพชองการชลประทานที่เหมาะสมในการออกแบบระบบใหม่ หรือช่วยในการพิจารณาแก้ไขปรับปรุงระบบชลประทานที่มีอยู่แล้วให้มีประสิทธิภาพดีขึ้น

4.7.1 การสูญเสียนํ้าในระบบชลประทาน

การสูญเสียนํ้าชลประทานเกิดขึ้นได้ 2 ทาง คือ

(1) การสูญเสียนํ้าในระบบส่งนํ้าและระบบแจกจ่ายนํ้าในระหว่างการส่งนํ้าจากแหล่งนํ้าไปยังแปลงเพาะปลูก เนื่องจากการระเหย การรั่วซึม และการรั่วไหลออกตามจุดอ่อนของระบบ

(2)การสูญเสียนํ้าในแปลงเพาะปลูกขณะเกษตรกรให้นํ้าแก่พืชในลักษณะของการรั่วซึมเลยเขตรากพืช(Deep Percolation, DP) และการไหลเลยท้ายแปลง(Runoff, RO)

นํ้าชลประทานที่สูญเสียไปในขบวนการต่างๆ สามารถแบ่งออกได้เป็น 2 ส่วน คือ ส่วนที่หนึ่งเป็นการสูญเสียนํ้าซึ่งหลีกเลี่ยงไม่ได้ เช่น กระระเหย การรั่วซึม ในระบบส่งนํ้าและระบบกระจายนํ้า แต่อย่างไรก็ตามการสูญเสียในส่วนนี้สามารถทำให้ลดน้อยลงได้ถ้าได้รับการออกแบบก่อสร้าง และบริหารงานส่งนํ้าชลประทานอย่างมีประสิทธิภาพ ส่วนการสูญเสียนํ้าส่วนที่สองซึ่งได้แก่การไหลซึมเลยเขตรากพืช(สำหรับพืชไร่) การไหลเลยท้ายแปลงเพาะปลูก ตลอดจนการใช้นํ้าอย่างฟุ่มเฟือยเกินความต้องการนํ้าของพืชถือเป็นการสูญเสียนํ้าที่พอจะหลีกเลี่ยงได้ ถ้าหากผู้เกี่ยวข้องมีความรู้ความชำนาญพอและรู้จักคุณค่าของนํ้าชลประทาน

4.7.2 องค์ประกอบที่มีอิทธิพลต่อประสิทธิภาพของการชลประทาน

ประสิทธิภาพของการชลประทานจะสูงหรือตํ่าขึ้นอยู่กับสิ่งต่างๆ ดังต่อไปนี้

(1) คุณสมบัติของดินโดยทั่วๆ ไปดินเนื้อหยาบซึ่งมีอัตราการดูดซึมนํ้าสูง เมื่อให้นํ้าชลประทานแบบผิวดิน ย่อมจะเกิดการสูญเสียนํ้าโดยการไหลซึมเลยเขตราก(DP) มาก ในทางกลับกันดินเนื้อละเอียดซึ่งมีอัตราการดูดซึมนํ้าตํ่าเมื่อให้นํ้าแบบเดียวกันจะเกิดการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการไหลเลยท้ายแปลง(RO)มากกว่า ซึ่งการสูญเสียนํ้าในลักษณะนี้จะมีผลต่อประสิทธิภาพของการชลประทานในแปลงเพาะปลูกและประสิทธิภาพของการชลประทานของระบบด้วย และการผันแปรของอัตราการรั่วซึมนํ้าของดินย่อมทำให้ประสิทธิภาพของระบบส่งนํ้าตํ่า อัตราการรั่วซึมนํ้าของดินในระบบที่ส่งนํ้าแบบหมุนเวียนย่อมจะผันแปรตลอดฤดู และในแต่ละฤดู ในแต่ละปี ค่านี้ก็แตกต่างกัน

(2) สภาพภูมิประเทศ การส่งนํ้าในสภาพภูมิประเทศที่ราบเรียบย่อมทำได้ง่ายสะดวก และมีประสิทธิภาพมากกว่าการส่งนํ้าในสภาพภูมิประเทศที่ลาดชันหรือเป็นคลื่น เพราะสภาพภูมิประเทศแบบหลังจะทำให้ต้องวางแนวคลองหรือคูนํ้ายาวออกไปตามสภาพพื้นที่ ซึ่งการระเหยและรั่วซึมย่อมจะมากขึ้น

ตามไปด้วย นอกจากนี้การใช้นํ้าในแปลงเพาะปลูกที่ไม่ราบเรียบหรือมีความลาดชันสูง ย่อมจะสิ้นเปลืองนํ้ามากกว่าถ้าต้องการให้ทุกจุดในแปลงได้รับนํ้าตามที่ต้องการ

(3) สภาพลมฟ้าอากาศสภาพลมฟ้าอากาศจะมีผลต่อการสูญเสียนํ้าในรูปของการระเหยในคลอง คูส่งนํ้า และในแปลงเพาะปลูก ซึ่งย่อมจะมีผลต่อประสิทธิภาพของการชลประทานด้วย แต่ก็เป็นสิ่งที่หลีกเลี่ยงไม่ได้

(4)ปริมาณนํ้าชลประทานที่จะให้กับพืชสำหรับวิธีการให้นํ้าชลประทานแบบท่วมเป็นผืน ก็มีผลกระทบต่อประสิทธิภาพของการชลประทานเช่นเดียวกัน โดยเฉพาะถ้าความลึกของนํ้าที่ให้น้อยจะทำให้นํ้าไม่แผ่กระจายไปทั่วแปลง หัวแปลงจะได้รับนํ้ามากเกินไป และเกิดการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการไหลซึมเลยเขตราก จึงควรจะได้มีการศึกษาเทคนิคการให้นํ้าผิวดินสำหรับดินแต่ละแห่งโดยเฉพาะว่าความลึกของนํ้าที่เหมาะสมหรือไม่

(5) วิธีการให้นํ้าชลประทานโดยทั่วไปแล้วการให้นํ้าชลประทานทุกวิธีจะมีประสิทธิภาพสูงในสภาพดิน ภูมิประเทศและลมฟ้าอากาศเหมาะสม อย่างไปก็ตามในสภาพบางอย่างวิธีการให้นํ้าชลประทานบางแบบ อาจมีประสิทธิภาพสูงกว่าวิธีอื่น เช่นในที่ราบลมแรงและปลูกพืชต้นชิด การให้นํ้าชลประทานแบบท่วมเป็นผืนย่อมจะให้ประสิทธิภาพสูงกว่าแบบฉีดฝอย แต่การปลูกพืชชนิดเดียวกันนี้ในที่ลาดชนและลงสงบ การให้นํ้าชลประทานแบบฉีดฝอยย่อมจะมีประสิทธิภาพสูงกว่า ดังนั้น เพื่อให้ได้ระบบการให้นํ้าชลประทานที่มีประสิทธิภาพสูงจึงจำเป็นต้องเลือกใช้วิธีการชลประทานให้เหมาะสมด้วย

(6) ความสมบูรณ์ของการออกแบบและก่อสร้างระบบส่งนํ้านอกจากวิธีการให้นํ้าชลประทานแล้วประสิทธิภาพยังขึ้นอยู่กับระบบส่งนํ้าว่าได้รับการออกแบบและก่อสร้างไว้อย่างถูกต้องมีอาคารและเครื่องมือควบคุมนํ้าสมบูรณ์เพียงใด อย่างไรก็ตามจะทราบว่าระบบส่งนํ้าที่ออกแบบและก่อสร้างไว้นั้นถูกต้องสมบูรณ์เพียงใด ก็ต่อเมื่อระบบนี้ได้ถูกนำไปใช้งาน มีการตรวจวัดประสิทธิภาพของระบบ และมีการดำเนินการแก้ไขปรับปรุงแล้ว

(7) ความชำนาญของผู้ใช้นํ้าและส่งนํ้าการใช้นํ้าอย่างประหยัดและถูกต้องเป็นสิ่งสำคัญอย่างมากต่อประสิทธิภาพของระบบชลประทาน ถึงแม้ว่าองค์ประกอบต่างๆ ดังกล่าวแล้วจะดีและเหมาะสมเพียงใดก็ตาม ถ้าผู้ใช้นํ้าและส่งนํ้าไม่ได้ทำตามแผนที่วางไว้ใช้นํ้าอย่างไม่ประหยัดและถูกต้องตามความต้องการของพืช ระบบนั้นก็จะไม่มีประสิทธิภาพตามที่คาดหวังไว้

4.7.3 การหาค่าประสิทธิภาพของการชลประทาน

ประสิทธิภาพของการชลประทานคือตัวชี้วัดความสามารถในการทำงานของระบบส่งนํ้า ระบบแจกจ่ายนํ้าตลอดจนการใช้นํ้าของโครงการ เพื่อนำมาใช้ปรับปรุงข้อบกพร่องต่างๆ ให้ดีขึ้น ดังนั้นการ

ควบคุมการส่งนํ้าในทุกส่วนของระบบให้ได้ผลดี จำเป็นจะต้องมีการวัดประสิทธิภาพของการชลประทานในส่วนต่าง ๆ ตั้งแต่แหล่งนํ้าจนแปลงเพาะปลูก แล้วนำผลการตรวจวัดค่าประสิทธิภาพของการชลประทานไปใช้ประโยชน์ในการวางแผนและออกแบบชลประทานอื่น ๆ ต่อไป หรือนำมาใช้ในการคำนวณหาปริมาณนํ้าชลประทานที่ต้องส่งให้พื้นที่ต่างๆ

โดยทั่วไปประสิทธิภาพของการชลประทาน หมายถึง อัตราส่วนที่เกิดเป็นเปอร์เซ็นต์ระหว่างปริมาณนํ้าสุทธิที่ต้องการต่อปริมาณนํ้าที่ส่งให้ทั้งหมด ณ ตำแหน่งที่พิจารณา ซึ่งสามารถคิดแยกเป็น 3 ส่วนคือ ประสิทธิภาพการให้นํ้าในแปลงเพาะปลูก ประสิทธิภาพการกระจายนํ้าของระบบคูส่งนํ้า และประสิทธิภาพการส่งนํ้าของระบบคลองส่งนํ้า เพื่อจะได้ทราบว่าส่วนไหนมีประสิทธิภาพมากน้อยเท่าใด ดังแสดงขั้นตอนการคำนวณประสิทธิภาพของส่วนต่างๆ ดังรูปที่ 4.2

รูปที่ 4.2ขั้นตอนการคำนวณหาประสิทธิภาพของการชลประทานของส่วนต่างๆ
รูปที่ 4.2ขั้นตอนการคำนวณหาประสิทธิภาพของการชลประทานของส่วนต่างๆ

(1) ประสิทธิภาพในการให้นํ้า (Water Application Efficiency, Ea)ประสิทธิภาพในการให้นํ้าในแปลงเพาะปลูกหมายถึงอัตราส่วนคิดเป็นเปอร์เซ็นต์ระหว่างปริมาณนํ้าที่เก็บกักอยู่ในเขตรากพืชในขณะทำการใช้นํ้า(สำหรับพืชที่ไม่ใช่ข้าว) ต่อปริมาณนํ้าที่แปลงเพาะปลูกได้รับ ซึ่งค่าประสิทธิภาพการให้นํ้าจะขึ้นอยู่กับสภาพดินในแปลง วิธีการให้นํ้าชลประทานตลอดจนความรู้

ภาพประกอบ

เมื่อEa= ประสิทธิภาพในการให้นํ้า(%) Wn= ปริมาณนํ้าสุทธิที่จะต้องให้แก่พืช(Net Irrigation Water Requirement) ซึ่งเท่ากับปริมาณนํ้า

ที่เก็บกักอยู่ในเขตรากในขณะที่ทำการให้นํ้าสำหรับพืชที่ไม่ใช่ข้าว หรือปริมาณนํ้า

ที่เก็บกักอยู่ในแปลงในขณะที่ทำการให้นํ้าสำหรับข้าวWp=ปริมาณนํ้าทั้งหมดที่พื้นที่เพาะปลูกได้รับ(Irrigation Water Supply to Plot) (2)ประสิทธิภาพการกระจายนํ้าของคูส่งนํ้า (Farm Ditch Distribution Efficiency, Eb)ในกรณีที่พื้นที่เพาะปลูกมีขนาดใหญ่ จะต้องมีระบบคูส่งนํ้าในระดับแปลงนา การสูญเสียนํ้าในระบบคูส่งนํ้าจะอยู่ในความรับผิดชอบของเกษตรกร ประสิทธิภาพของคูนํ้าจะหาได้จากสมการ

ภาพประกอบ

เมื่อEb= ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(%) Wp= ปริมาณที่แปลงเพาะปลูกได้รับWf= ปริมาณนํ้าที่ส่งให้คูส่งนํ้า (Irrigation Water Supply to Farm Ditch)ในกรณีที่พื้นที่เพาะปลูกได้รับนํ้าจากคลองโดยตรงจะถือว่า Wp = Wf

(3)ประสิทธิภาพในการส่งนํ้าของระบบคลอง(Conveyance Efficiency, Ec)เนื่องจากปริมาณนํ้าทั้งหมดที่ส่งจากแหล่งนํ้าไปตามระบบคลองและคูส่งนํ้าไปสู่แปลงเพาะปลูกจะมีการสูญเสียเนื่องจากการระเหย การรั่วซึม และถูกพืชที่ขึ้นอยู่ตามริมคลองใช้ การจะบอกว่าคลองส่งนํ้าทำ

ภาพประกอบ

Ec= ประสิทธิภาพในการส่งนํ้า(%) Wf= ปริมาณนํ้าที่ส่งให้คูส่งนํ้าWr= ปริมาณที่ผันไปจากแหล่งนํ้า (Irrigation Water Supply from Water Resources)เมื่อทราบประสิทธิภาพของแต่ละส่วน กล่าวคือ ประสิทธิภาพในการให้นํ้า (Ea) ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า (Eb) และประสิทธิภาพในการส่งนํ้า (Ec) แล้วจะสามารถหาประสิทธิภาพรวมของโครงการชลประทานได้จากสมการEi = Ea.Eb.Ec

(4.30)เมื่อEi= ประสิทธิภาพการชลประทานของโครงการ(%)ค่าประสิทธิภาพการชลประทานของส่วนต่างๆของระบบชลประทาน แสดงอยู่ในตารางที่ 4.6

ตารางที่ 4.6 ประสิทธิภาพในการให้นํ้า(Ea) ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(Eb) และประสิทธิภาพในการส่งนํ้า
ตารางที่ 4.6 ประสิทธิภาพในการให้นํ้า(Ea) ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(Eb) และประสิทธิภาพในการส่งนํ้า
ภาพประกอบ

วราวุธ(2548) ได้จัดทำตารางสรุปค่าประสิทธิภาพการชลประทานในเกณฑ์สูง เกณฑ์ตํ่า และเกณฑ์เฉลี่ย ไว้ในตารางที่ 4.7 และรวบรวมค่าประสิทธิภาพการชลประทานที่มีผู้ประเมินไว้ ดังแสดงในรูปที่ 4.3ซึ่งจะเห็นได้ว่าค่าประสิทธิภาพการชลประทานในประเทศไทยที่มีการประเมินไว้ ส่วนใหญ่มีค่า 40-50%

ตารางที่ 4.7เกณฑ์ประสิทธิภาพการชลประทาน
ตารางที่ 4.7เกณฑ์ประสิทธิภาพการชลประทาน
ภาพประกอบ
รูปที่ 4.3 การแจกแจงประสิทธิภาพการชลประทานในประเทศไทย (วราวุธ. 2548)
รูปที่ 4.3 การแจกแจงประสิทธิภาพการชลประทานในประเทศไทย (วราวุธ. 2548)

4.8 การคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทาน(Calculation of Irrigation Water Requirements)น. 167

การคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทานในระบบส่งนํ้าสำหรับการวางแผนการส่งนํ้า จะต้องทราบข้อมูลต่าง ๆ เกี่ยวกับสภาพดิน ภูมิอากาศ พืชที่ปลูก วิธีการให้นํ้า วิธีการส่งนํ้าและสมรรถนะของระบบส่งนํ้าของโครงการ แล้วนำมาคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานโดยใช้สูตรที่กล่าวถึงในหัวข้อที่ 4.2

ความถูกต้องแม่นยำในการคำนวณ ขึ้นอยู่กับความถูกต้องของข้อมูล ดังต่อไปนี้

(1)รูปแบบการปลูกพืช(Cropping Pattern) ซึ่งแสดงถึงชนิดของพืชที่ปลูก ช่วงที่ปลูก ตลอดจนพื้นที่ที่ปลูกพืชแต่ละชนิด

(2) คุณสมบัติของพืช เช่น ความลึกของเขตราก จุดวิกฤต(Critical Point) ปริมาณความต้องการนํ้าของพืชรายวันเดือนหรือฤดูกาล หรือปริมาณความต้องการนํ้าสูงสุด

(3) สภาพภูมิอากาศ เช่น อุณหภูมิ การระเหย รังสีอาทิตย์ ความเร็วลม และความชื้นสัมพัทธ์ เพื่อใช้ในการประเมินความต้องการนํ้าของพืชและการสูญเสียนํ้าเนื่องจากการระเหยในระบบส่งนํ้าและปริมาณฝนใช้การที่จะนำมาหักลบหาความต้องการนํ้าชลประทาน(4) คุณสมบัติดิน ได้แก่ความชื้นในดิน ความสามารถอุ้มนํ้าของดิน การดูดซึมนํ้าและการรั่วซึม(5) ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจการอื่นๆ เช่น การเตรียมแปลงตกกล้าการชะล้างเกลือ(6) ประสิทธิภาพในการให้นํ้า ประสิทธิภาพระบบคูส่งนํ้าและประสิทธิภาพของคลองส่งนํ้า

เนื่องจากปัจจัยที่มีอิทธิพลต่อการใช้นํ้า การสูญเสียนํ้า และปริมาณฝนใช้การในแปลงเพาะปลูกพืชข้าวและพืชที่ไม่ใช่ข้าวต่างกันออกไป ดังรูปที่ 4.4ดังนั้น การหาความต้องการนํ้าชลประทานสำหรับการปลูกข้าวและพืชที่ไม่ใช่ข้าวจึงมักพิจารณาแยกออกจากกัน และนำมารวมกันเป็นความต้องการนํ้าชลประทานของโครงการทีหลังจากรูปที่ 4.4(ก)จะสามารถเขียนสมาการสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกพืชที่ไม่ใช่ข้าว ได้ดังนี้

Wp + Re + Gc = ETC +P + RO + ∆Sw

(4.31)เมื่อWp= ปริมาณนํ้าชลประทานทั้งหมดที่ให้กับแปลงเพาะปลูกRe= ปริมาณฝนใช้การGC= ปริมาณนํ้าใต้ดินที่ซึมเข้าสู่เขตรากพืชETC= ปริมาณการใช้นํ้าของพืชP= ปริมาณนํ้าที่ไหลซึมเลยเขตรากRO.=ปริมาณนํ้าที่ไหลเลยท้ายแปลง∆Sw= ปริมาณการเปลี่ยนแปลงความชื้นในดิน

รูปที่ 4.4สมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูก
รูปที่ 4.4สมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูก

การคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทานของแปลงพืชที่ไม่ใช่ข้าวตามวิธีในสมการที่ 4.31 เป็นวิธีที่ให้ค่าถูกต้องแน่นอนแต่ในทางปฏิบัติการคำนวณค่าความต้องการนํ้าชลประทานเพื่อการวางแผนการส่งนํ้าจะใช้วิธีการคำนวณเป็นช่วงๆ เช่น รายสัปดาห์ หรือรายเดือน ดังนั้น จะถือว่าค่า ∆Sw เป็นศูนย์ และโดยทั่ว ๆ ไปจะไม่ทราบปริมาณนํ้าใต้ดิน(GC) มีประโยชน์ต่อพืช ส่วนปริมาณนํ้าที่ไหลเลยเขตราก (P) และปริมาณนํ้าที่ไหลเลยท้ายแปลง (RO) จะนำไปคิดรวมในประสิทธิภาพในการให้นํ้า ดังนั้นสมการ 4.31 จะสามารถเขียนใหม่ในรูปของปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ ได้ดังนี้

Wn= Wp – P – RO= ETC – Re

(4.32)

เมื่อ

Wn= ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ

จากรูปที่ 4.4(ข)จะสามารถเขียนสมการสมดุลนํ้าในแปลงเพาะปลูกข้าว ได้ดังนี้

Wn + Re = ETC + P + S

(4.33)

เมื่อ

S = การรั่วซึมทางด้านข้าง(Seepage)

ปกติ S มีค่าไม่มากนัก จึงมักรวมเทอม P และ S เข้าด้วยกัน เป็น PS และรวมเรียกว่าการรั่วซึมในแปลงนา ดังนั้นสมการ 4.33 สามารถเขียนในรูป Wnได้ดังนี้

Wn = ETC + PS - Re

(4.34)

ตัวอย่างที่ 4.4 จงคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานที่แปลงเพาะปลูกและที่คูส่งนํ้า จากข้อมูลที่กำหนดให้ดังต่อไปนี้

• แปลงเพาะปลูกดังกล่าวมีพื้นที่ 250 ไร่ รับนํ้าจากคูนํ้าสายหนึ่ง

• พืชที่ปลูกคือไร่ มีค่า ETC = 125 มม./เดือน

• ปริมาณฝนใช้การ(Re) = 43 มม./เดือน

• ประสิทธิภาพในการให้นํ้า(Ea) = 55%

• และประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(Eb) = 80%วิธีทำ

คำนวณปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ จากสมการที่ 4.27

Wn = ETC-Re = 125 -43 = 82 มม./เดือน

ภาพประกอบ
ภาพประกอบ

= (6.21/54) x 250 = 29 ลิตร/วินาที

ในกรณีที่มีการปลูกพืชหลายอย่างในพื้นที่เพาะปลูก จะต้องคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานของพืชแต่ละอย่างในแต่ละช่วงเวลา และเมื่อรวมปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานที่ต้องส่งไปให้พืชแต่ละชนิดเข้าด้วยกัน จะได้ปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานทั้งหมดที่จะต้องส่งให้พื้นที่เพาะปลูก

ตัวอย่างที่ 4.5 จงหาปริมาณนํ้าความต้องการนํ้าชลประทานที่จะต้องส่งให้คูส่งนํ้าสายหนึ่ง จากข้อมูลดังต่อไปนี้

• แปลงเพาะปลูกดังกล่าวมีพื้นที่ 300 ไร่ รับนํ้าจากคูนํ้าสายหนึ่ง

• พืชที่ปลูกคือข้าว มีค่า ETC = 170มม./เดือน

• ปริมาณฝน(R) ที่ตกในพื้นที่เพาะปลูก = 100 มม./เดือน

• ปริมาณการรั่วซึมในแปลงนา(PS) =2 มม./วัน

• ประสิทธิภาพการให้นํ้า(Ea) =55%

• ประสิทธิภาพของคูส่งนํ้า(Eb) = 80%วิธีทำจากตารางที่ 4.5 สมมติให้สภาพแปลงนาเป็นในกรณีที่ 1 และไม่ใช่เดือนตุลาคมเมื่อ R = 100 มม./เดือน จะได้ Re = 80 มม./เดือนคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานสุทธิ(Wn)จากสมการที่ 4.34 Wn = ETC + PS – Re = 170 + 2 x 30 – 80 = 150 มม./เดือน= 150มม./30 วัน = 5 มม./วัน= (5/54) x 300 ไร่ = 28 ลิตร/วินาที

ภาพประกอบ

4.9 การหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานโดยโปรแกรม CROPWATน. 171

โปรมแกรม CROPWAT 8.0 ประกอบด้วย 8 เมนูหลัก มี 5 เมนูสำหรับการป้อนข้อมูล(Data Input Menu) และ 3 เมนูสำหรับการคำนวณ(Calculation Menu) ดังแสดงในรูปที่ 4.5

รูปที่ 4.5 เมนูหลักของ CROPWAT 8.0
รูปที่ 4.5 เมนูหลักของ CROPWAT 8.0

4.9.1 เมนูสำหรับการป้อนข้อมูล(Data Input Menu)

เมนูสำหรับการป้อนข้อมูล ได้แก่

(1) Climate/EToสำหรับป้อนข้อมูล ETOหรือข้อมูลภูมิอากาศเพื่อคำนวณ ETOโดยวิธี Penman-

ภาพประกอบ

(2) Rainสำหรับป้อนข้อมูลฝน และคำนวณฝนใช้การ โดยวิธีที่กล่าวถึงในหัวข้อ 4.6.1

(3) Cropสำหรับป้อนข้อมูลพืช เช่นช่วงเวลาการเจริญเติบโต KCและวันที่ปลูกพืช

(4) Soilสำหรับป้อนข้อมูลดิน เช่น Field Capacity, Permanent Wilting Point, Depletion

Fraction(p) สำหรับใช้คำนวณเพื่อกำหนดการให้นํ้าแก่พืช(Irrigation Scheduling)

(5) Crop patternสำหรับป้อนข้อมูลรูปแบบการปลูกพืช เพื่อใช้ในการคำนวณปริมาณความ

ต้องการนํ้าชลประทานของโครงการ (Scheme Water Supply)

ภาพประกอบ

4.9.2 เมนูสำหรับการคำนวณ(Calculation Menu)

(6) CWRสำหรับการคำนวณความต้องการนํ้าของพืชตามสมการ ETC = KC.ETO

(7) Schedulesสำหรับการคำนวณตารางการให้นํ้าชลประทาน(Irrigation Schedule) ตามเกณฑ์ที่

กำหนดไว้ในโปรแกรม ซึ่งผู้ใช้สามารถเลือกทางเลือกในการกำหนดการให้นํ้าได้

(8) Schemeสำหรับการคำนวณปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานของโครงการจากรูปแบบการ

ปลูกพืชที่กำหนดไว้ในเมนูที่ 5 (Crop pattern)

4.9.3 วิธีการใช้งานโปรแกรม CROPWAT เบื้องต้น

คำแนะนำในการใช้โปรแกรม CROPWAT 8.0 เบื้องต้น คือ

• เมื่อเปิดโปรแกรมให้เข้า Setup เพื่อจัดการ Folder เก็บข้อมูลและรูปแบบข้อมูลที่จะใช้

• Click ที่ Icon (เมนู) ด้านซ้ายมือเช่น Climate/ETo, Rain, Crop, Soil จะปรากฏตารางสำหรับ

การกรอกข้อมูลใหม่ดังรูปที่ 4.6 แต่ถ้ามีไฟล์ข้อมูลอยู่แล้วให้เลือกไฟล์ข้อมูลโดยเข้า File +

Open Data Files ข้อมูลจะถูก Load เข้าตารางพร้อมแสดงผลการคำนวณ ดังรูปที่ 4.7 -4.12

ภาพประกอบ
รูปที่ 4.6 ตารางสำหรับป้อนข้อมูลภูมิอากาศเพื่อคำนวณ EToเมื่อคลิ๊กที่ Climate/ETo
รูปที่ 4.6 ตารางสำหรับป้อนข้อมูลภูมิอากาศเพื่อคำนวณ EToเมื่อคลิ๊กที่ Climate/ETo
รูปที่ 4.8 การเลือกไฟล์ข้อมูลฝนและผลการคำนวณฝนใช้การ
รูปที่ 4.8 การเลือกไฟล์ข้อมูลฝนและผลการคำนวณฝนใช้การ
รูปที่ 4.9 การเลือกไฟล์ข้อมูลพืช
รูปที่ 4.9 การเลือกไฟล์ข้อมูลพืช
รูปที่ 4.10 การเลือกไฟล์ข้อมูลดิน
รูปที่ 4.10 การเลือกไฟล์ข้อมูลดิน
รูปที่ 4.11 ผลการคำนวณ Crop Water Requirement
รูปที่ 4.11 ผลการคำนวณ Crop Water Requirement
รูปที่ 4.12 การป้อนรูปแบบการปลูกพืช (Crop Pattern)
รูปที่ 4.12 การป้อนรูปแบบการปลูกพืช (Crop Pattern)

4.10 เอกสารอ้างอิงน. 181

ฉลอง เกิดพิทักษ์(2526). การจัดการนํ้าในลุ่มนํ้าของประเทศไทย. ฟิสิกส์เซ็นเตอร์ การพิมพ์.กทม.วราวุธ วุฒิวณิชย์(2525).การออกแบบระบบชลประทานในไร่นา. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.วราวุธ วุฒิวณิชย์ (2548). ประสิทธิภาพการชลประทานในประเทศไทย. การประชุมวิชาการ เรื่องนํ้าของ

ประเทศไทยครั้งที่ 1. 22 เมย. 2548วัชระ เสือดี (2537). การพัฒนาโปรแกรมติดตามผลและประเมินผลการใช้นํ้าโครงการส่งนํ้าและบำรุงรักษา

สองพี่น้อง. วิทยานิพนธ์ระดับปริญญาโท . บัณฑิตวิทยาลัย มหาวิทยาลัยเกษตรศาตร์. 445น.วิบูลย์ บุญยธโรกุล(2526). หลักการชลประทาน.โรงพิมพ์เอเชีย กทม.

ภาพประกอบ

4.11 แบบฝึกหัดน. 182

(1) ให้แต่ละกลุ่มคำนวณความต้องการนํ้าชลประทานรายเดือนโดยใช้ Program CROPWAT 8.0 จากข้อมูลภูมิอากาศใน ข้อ 1 ของแบบฝึกหัดในบทที่ 3 และระบบการปลูกพืชในข้อ 2 ของแบบฝึกหัดในบทที่ 3 และข้อมูลฝนในตารางที่ 1

ตารางที่ 1 ข้อมูลฝนรายเดือน
ตารางที่ 1 ข้อมูลฝนรายเดือน

(2) จงคำนวณหาความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements) รายเดือน จากข้อมูลภูมิอากาศและพืชที่กำหนดให้ในตารางที่ 1-5 แต่ละกลุ่มเลือกคำนวณหาความต้องการนํ้าของพืชจากตารางที่กำหนดให้ 1ตาราง ข้อมูลเกี่ยวกับ Kc ให้ดูจากตารางค่า Kc ของ FAO

ตารางที่ 1 สำหรับกลุ่ม 1 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยปลูกใหม่ (Sugarcane-Virgin) วันที่ 1 มีนาคม
ตารางที่ 1 สำหรับกลุ่ม 1 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยปลูกใหม่ (Sugarcane-Virgin) วันที่ 1 มีนาคม
ตารางที่ 2 สำหรับกลุ่ม 2 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยตอ (Sugarcane-Ratoon) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 2 สำหรับกลุ่ม 2 ซึ่งกำหนดให้ปลูกอ้อยตอ (Sugarcane-Ratoon) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 3 สำหรับกลุ่ม 3 ซึ่งกำหนดให้ปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ (Maize) วันที่ 1 เมษายน
ตารางที่ 3 สำหรับกลุ่ม 3 ซึ่งกำหนดให้ปลูกข้าวโพดเลี้ยงสัตว์ (Maize) วันที่ 1 เมษายน
ตารางที่ 4 สำหรับกลุ่ม 4 ซึ่งกำหนดให้ปลูกหน่อไม้ฝรั่ง (Asparagus) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 4 สำหรับกลุ่ม 4 ซึ่งกำหนดให้ปลูกหน่อไม้ฝรั่ง (Asparagus) วันที่ 1 กุมภาพันธ์
ตารางที่ 5 สำหรับกลุ่ม 5 ซึ่งกำหนดให้กลํ่าปลี (Cabbage) วันที่ 1 กันยายน
ตารางที่ 5 สำหรับกลุ่ม 5 ซึ่งกำหนดให้กลํ่าปลี (Cabbage) วันที่ 1 กันยายน

(2) กำหนดให้โครงการชลประทานแห่งหนึ่ง มีพื้นที่ 100,000 ไร่ มีการปลูกพืช 5 ชนิด คืออ้อยปลูกใหม่อ้อยตอ ข้าวโพดหน่อไม้ฝรั่งและกลํ่าปลี โดยมีข้อมูลการเพาะปลูกและประสิทธิภาพการชลประทานดัง

มม./เดือน และลูกบาศก์เมตร/เดือน

ตารางที่ 6 ข้อมูลการเพาะปลูกและประสิทธิภาพการชลประทาน
ตารางที่ 6 ข้อมูลการเพาะปลูกและประสิทธิภาพการชลประทาน

หมายเหตุ: 1. ให้แต่ละกลุ่มใช้ข้อมูลการคำนวณความต้องการนํ้าของพืชของกลุ่มอื่นประกอบ