Files
Bkk1234 4f74a509d5 intro-irre: แปลงตำราวิศวกรรมชลประทานเบื้องต้นเป็นเว็บเอกสาร 10 บท
- tools/extract.py: PDF 300 หน้า -> extracted/pages.json + crop ภาพ/ตาราง/สมการ 423 รูป
  (ถอด PUA วรรณยุกต์ไทย, รวมสระอำ, แยกหัวข้อที่ระดับ span)
- tools/build.py: generator หน้า docs แบบ static (สารบัญซ้าย/เนื้อหา/ในหน้านี้)
- index.html + chapters/ch01..10.html + css/docs.css + js/docs.js
  (ธีม K2D, ค้นหาเต็มเล่มผ่าน data/search.json, dark mode, drawer มือถือ)
- README.md: วิธี build และข้อจำกัดที่รู้อยู่
2026-11-19 01:34:49 +07:00

530 lines
131 KiB
HTML

<!DOCTYPE html>
<html lang="th">
<head>
<meta charset="utf-8">
<meta name="viewport" content="width=device-width, initial-scale=1">
<title>บทที่ 1 บทนำ (Introduction) · วิศวกรรมชลประทานเบื้องต้น</title>
<meta name="description" content="บทที่ 1 บทนำ (Introduction)">
<meta name="theme-color" content="#1e3a8a">
<link rel="icon" href="../assets/favicon.svg" type="image/svg+xml">
<link rel="stylesheet" href="../css/docs.css">
</head>
<body data-root="../">
<a class="skip" href="#main">ข้ามไปที่เนื้อหา</a>
<header class="topbar">
<button class="icon-btn only-mobile" id="navToggle" aria-label="เปิดสารบัญ" aria-expanded="false">
<svg viewBox="0 0 24 24" width="20" height="20" aria-hidden="true"><path d="M3 6h18M3 12h18M3 18h18" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round" fill="none"/></svg>
</button>
<a class="brand" href="../index.html">
<svg class="brand-mark" viewBox="0 0 24 24" width="22" height="22" aria-hidden="true">
<path d="M12 2.5c3.6 4.4 6.5 8 6.5 11.2A6.5 6.5 0 0 1 5.5 13.7C5.5 10.5 8.4 6.9 12 2.5Z" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="1.7" stroke-linejoin="round"/>
<path d="M9 14.4c1.6-1.2 3.4-1.2 5 0" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="1.4" stroke-linecap="round"/>
</svg>
<span class="brand-text"><strong>วิศวกรรมชลประทานเบื้องต้น</strong><small>02207211</small></span>
</a>
<div class="topbar-actions">
<button class="search-btn" id="searchOpen" aria-label="ค้นหาในตำรา">
<svg viewBox="0 0 24 24" width="16" height="16" aria-hidden="true"><circle cx="11" cy="11" r="6.5" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2"/><path d="m16 16 4.5 4.5" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round"/></svg>
<span>ค้นหา</span><kbd>Ctrl K</kbd>
</button>
<button class="icon-btn" id="themeToggle" aria-label="สลับโหมดสว่าง/มืด" aria-pressed="false">
<svg class="i-sun" viewBox="0 0 24 24" width="18" height="18" aria-hidden="true"><circle cx="12" cy="12" r="4.2" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="1.8"/><path d="M12 2.6v2.2M12 19.2v2.2M2.6 12h2.2M19.2 12h2.2M5.4 5.4l1.6 1.6M17 17l1.6 1.6M18.6 5.4 17 7M7 17l-1.6 1.6" stroke="currentColor" stroke-width="1.8" stroke-linecap="round"/></svg>
<svg class="i-moon" viewBox="0 0 24 24" width="18" height="18" aria-hidden="true"><path d="M20 14.5A8.2 8.2 0 0 1 9.5 4a8.4 8.4 0 1 0 10.5 10.5Z" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="1.8" stroke-linejoin="round"/></svg>
</button>
</div>
</header>
<div class="layout">
<div class="side" id="side"><nav class="side-nav" aria-label="สารบัญ">
<details class="nav-group is-active" open>
<summary><span class="nav-num">บทที่ 1</span><span class="nav-title">บทนำ (Introduction)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-1">1.1 คำนำ (Introduction)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-2">1.2 ขอบเขตงานทางวิศวกรรมชลประทาน (Scope of Irrigation Engineering Works)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-3">1.3 วิวัฒนาการการชลประทานในประเทศไทย (Irrigation Development in Thailand)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-4">1.4 องค์ประกอบของระบบชลประทาน (Irrigation System Components)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-5">1.5 สิ่งแวดล้อมของโครงการชลประทาน (Environment Problems of Irrigation)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-6">1.6 การวางโครงการชลประทาน (Irrigation Project Planning)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-7">1.7 การจัดการนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Management)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-8">1.8 เอกสารอ้างอิง</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch01.html#s1-9">1.9 แบบฝึกหัด</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 2</span><span class="nav-title">ความสัมพันธ์ระหว่างดิน นํ้า และพืช (Soil-Water-Plant Relationships)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#sec-1">บทนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-1">2.1 ความจำเป็นต้องมีการชลประทาน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-2">2.2 คุณสมบัติทางกายภาพของดิน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-3">2.3 ชนิดของนํ้าในดิน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-4">2.4 ความสามารถในการอุ้มนํ้าของดิน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-5">2.5 ความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้ (Allowable Soil Moisture Deficiency, SMD)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-6">2.6 การดูลักษณะและความรู้สึกสัมผัสของดิน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-7">2.7 การหาความชื้นในดินโดยการชั่งนํ้าหนัก</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-8">2.8 ตัวอย่างการกำหนดการให้นํ้าแก่พืชโดยการวัดความชื้นของดิน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-9">2.9 ตัวอย่างการกำหนดการให้นํ้าแก่พืชโดยพิจารณาถึงความชื้นที่ยอมให้พืชดูดไปใช้ได้</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-10">2.10 การดูดซึมนํ้าของดิน (Intake Characteristics of Soil)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-11">2.11 การรั่วซึมในแปลงนา (Percolation &amp; Seepage)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-12">2.12 เอกสารอ้างอิง</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch02.html#s2-13">2.13 แบบฝึกหัด</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 3</span><span class="nav-title">ความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-1">3.1 คำนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-2">3.2 ปัจจัยที่มีผลต่อการคายนํ้าและระเหย(Factors Affecting Evapotranspiration)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-3">3.3 การหาปริมาณการใช้นํ้าของพืช (Determining Crop Evapotranspiration)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-4">3.4 และ 3.5 ตามลำดับ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-4">3.4 ปริมาณการใช้นํ้าของพืช (Crop Evapotranspiration)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-5">3.5 การตอบสนองของผลิตพืชเนื่องจากการขาดนํ้า (Yield Response to Water)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-6">3.6 อิทธิพลของดินเค็มต่อการขาดนํ้า (Effect of Soil Salinity onWater Stress)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-7">3.7 เอกสารอ้างอิง</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-8">3.8 แบบฝึกหัด</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch03.html#s3-9">3.9 ภาคผนวก</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 4</span><span class="nav-title">ความต้องการนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Requirements)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-1">4.1 คำนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-2">4.2 สูตรการคำนวณหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทาน (Formula for Calculation of Irrigation</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-3">4.3 ปริมาณความต้องการนํ้าของพืช (Crop Water Requirements)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-4">4.4 ปริมาณการรั่วซึมนํ้าในแปลงนา (Percolation in Paddy Field)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-5">4.5 ปริมาณความต้องการนํ้าเพื่อกิจกรรมอื่นๆ(Other Water Requirements)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-6">4.6 ปริมาณฝนใช้การ (Effective Rainfall)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-7">4.7 ประสิทธิภาพของการชลประทาน (Irrigation Efficiency)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-8">4.8 การคำนวณหาความต้องการนํ้าชลประทาน(Calculation of Irrigation Water Requirements)</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-9">4.9 การหาปริมาณความต้องการนํ้าชลประทานโดยโปรแกรม CROPWAT</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-10">4.10 เอกสารอ้างอิง</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch04.html#s4-11">4.11 แบบฝึกหัด</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 5</span><span class="nav-title">การกำหนดการให้นํ้าแก่พืช (Irrigation Scheduling)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch05.html#sec-1">บทนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch05.html#s5-1">5.1. หัวใจของการชลประทานระดับไร่นา</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch05.html#s5-3">5.3 ช่วงวิกฤตต่อการขาดน้ำของพืช</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch05.html#s5-4">5.4 องค์ประกอบอื่น ๆ กับการกำหนดการให้น้ำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch05.html#s5-5">5.5 วิธีกำหนดการให้น้ำ</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 6</span><span class="nav-title">วิธีการให้นํ้าชลประทาน (Irrigation Methods)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch06.html#sec-1">บทนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch06.html#s6-1">6.1 ความหมายและขอบเขตการศึกษา</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 7</span><span class="nav-title">การส่งนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Delivery)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch07.html#sec-1">บทนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch07.html#s7-1">7.1 ความหมาย “ การส่งนํ้า”</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch07.html#s7-3">7.3 วิธีการส่งนํ้าชลประทาน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch07.html#s7-4">7.4 แบบฝึกหัด</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 8</span><span class="nav-title">การระบายนํ้า (Drainage)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch08.html#sec-1">บทนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch08.html#s8-1">8.1 ความหมาย</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch08.html#s8-5">8.5 หลักการระบายนํ้าใต้ผิวดิน</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch08.html#s8-8">8.8 แบบฝึกหัด</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 9</span><span class="nav-title">การควบคุมการส่งนํ้า (Water Delivery Control)</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch09.html#sec-1">บทนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch09.html#s9-1">9.1 ความหมายของคำว่า “การควบคุมการส่งนํ้า”</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch09.html#s9-3">9.3 คำถามท้ายบท</a></li>
</ul>
</details>
<details class="nav-group">
<summary><span class="nav-num">บทที่ 10</span><span class="nav-title">ความรู้พื้นฐานเกี่ยวกับการออกแบบระบบชลประทาน (Basic Foundamental of Canal</span></summary>
<ul>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch10.html#sec-1">บทนำ</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch10.html#s10-1">10.1 ข้อมูลที่ต้องการเพื่อคำนวณ ออกแบบ หน้าตัดคลองส่งนํ้า</a></li>
<li><a class="nav-link" href="../chapters/ch10.html#s10-3">10.3 แบบฝึกหัด</a></li>
</ul>
</details>
</nav></div>
<main id="main" class="main">
<article class="doc">
<p class="breadcrumb"><a href="../index.html">หน้าปกตำรา</a><span>/</span>บทที่ 1</p>
<h1 class="doc-title">บทที่ 1 บทนำ (Introduction)</h1>
<p class="doc-meta">หน้า 7–35 ในหนังสือ · 9 หัวข้อ</p>
<section class="doc-section" id="s1-1">
<h2><a class="anchor" href="#s1-1">1.1 คำนำ (Introduction)</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 7</span></h2>
<p>การชลประทาน ถือเป็นศาสตร์เก่าแก่โบราณ เทียบเท่ากับอารยะธรรมของโลก (Irrigation is an old art as old as civilization) อารยะธรรมของโลกถือกำเนิด เปลี่ยนแปลงและเสื่อมสลายไปตามการพัฒนาการชลประทาน (Hansen, et. al., 1980)การชลประทานโดยนิยามทั่วไปหมายถึง การให้นํ้าแก่พืช แต่ถ้ามองให้ลึกลงไปแล้วจะหมายถึงเทคโนโลยีที่เกี่ยวข้องกับการควบคุมความชื้นในเขตรากพืช เพื่อให้พืชเจริญเติบโตและให้ผลผลิตทั้งปริมาณและคุณภาพตามที่ต้องการ ซึ่งถ้ามองในกรอบนี้แล้วการชลประทานจะเกี่ยวข้องกับเทคโนโลยีต่างๆ ดังต่อไปนี้ (Rydzewski, 1987)</p>
<p><span class="bullet">- การให้นํ้าแก่พืช</span></p>
<p><span class="bullet">- การควบคุมสภาพบรรยากาศรอบๆ ต้นพืช</span></p>
<p><span class="bullet">- การระบายนํ้าในดิน</span></p>
<p><span class="bullet">- การระบายนํ้าผิวดิน</span></p>
<p><span class="bullet">- การป้องกันนํ้าท่วมพื้นที่เกษตรกรรม</span></p>
<p><span class="bullet">- การพัฒนาแหล่งนํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">- การส่งนํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">- การจัดสรรนํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">- การอนุรักษ์นํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">- การจัดการคุณภาพนํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">- การพัฒนาพื้นที่เกษตรชลประทานซึ่งจะเห็นได้ว่าการชลประทานมีขอบเขตงานที่กว้างขวาง มีความเกี่ยวข้องกับ คน ดิน นํ้า พืชภูมิอากาศ ภูมิประเทศ และสิ่งต่างๆ มากมาย ดั้งนั้น วิศวกรชลประทาน ซึ่งมีหน้าที่ในการวางแผนออกแบบ ก่อสร้าง และบริหารโครงการชลประทาน จึงจำเป็นที่จะต้องมีความรู้ทางด้านวิศวกรรมศาสตร์และศาสตร์แขนงต่างๆ ดังนี้</span></p>
<p><span class="bullet">- วิศวกรรมทรัพยากรนํ้า ซึ่งเกี่ยวข้องกับการวิเคราะห์สภาพนํ้าฝน-นํ้าท่า การพัฒนาแหล่งนํ้า</span></p>
<p>ทั้งผิวดินและใต้ดิน การวางแผนและการจัดการนํ้าในระดับลุ่มนํ้าทั้งปริมาณและคุณภาพ</p>
<p>และการอนุรักษ์นํ้า</p>
<p><span class="bullet">- วิศวกรรมโยธา ด้านวิศวกรรมสำรวจ วิศวกรรมโครงสร้าง วิศวกรรมชลศาสตร์ วิศวกรรม</span></p>
<p>ฐานราก วิศวกรรมก่อสร้าง ซึ่งจะเกี่ยวข้องกับการวางแผน สำรวจ ออกแบบ และการก่อสร้าง</p>
<p>เขื่อน และอาคารชลประทานขนาดใหญ่</p>
<p><span class="bullet">- วิศวกรรมชลประทาน ซึ่งจะเกี่ยวข้องกับการวางแผน สำรวจ ออกแบบ และก่อสร้าง ระบบ</span></p>
<p>ส่งนํ้า ระบบให้นํ้า ระบบระบายนํ้า ถนนและทางลำเลียงในไร่นา แหล่งเก็บนํ้าในไร่นา การ</p>
<p>จัดรูปที่ดิน การส่งนํ้าและบำรุงรักษาโครงการชลประทาน และการจัดการนํ้าชลประทาน</p>
<p><span class="bullet">- ศาสตร์อื่นๆ ได้แก่ ด้านสังคม ด้านสิ่งแวดล้อม ด้านการจัดการ และด้านเศรษฐศาสตร์ทาง</span></p>
<p>วิศวกรรม</p>
<p>จากความหมายของคำว่า “การชลประทาน” ตามที่กล่าวมาแล้ว จึงสามารถให้นิยามคำว่า“วิศวกรรมชลประทาน” เพื่อความชัดเจนได้ดังนี้</p>
<p>วิศวกรรมชลประทานคือวิชาที่เกี่ยวกับการพัฒนาแหล่งนํ้า การจัดสรรนํ้าจากแหล่งนํ้า การส่งนํ้าและการระบายนํ้า การให้นํ้าแก่พืช และรวมถึงการควบคุมคุณภาพนํ้า ดังนั้นผู้เรียนจึงจำเป็นต้องมีความรู้ศาสตร์ในสาขาต่างๆ เช่น วิศวกรรมทรัพยากรนํ้า วิศวกรรมชลศาสตร์ วิศวกรรมสำรวจวิศวกรรมโครงสร้าง วิศวกรรมฐานราก หลักการชลประทานและการระบายนํ้า เศรษฐศาสตร์ สังคมและสิ่งแวดล้อม เพื่อนำความรู้ทั้งหลายมาประยุกต์ใช้ในการวางแผน สำรวจ ออกแบบ ก่อสร้าง และบริการโครงการชลประทาน ให้เกิดประโยชน์สูงสุด</p>
<p>ประโยชน์ของระบบชลประทาน คือการนำเอาทรัพยากรนํ้า ดินและมนุษย์ มาใช้เพื่อการพัฒนาการเกษตร โดยมีเป้าหมายอันดับแรกเพื่อเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรและรายได้ของเกษตรกร และเป้าหมายระดับประเทศเพื่อการแก้ปัญหาความยากจน เพิ่มคุณภาพชีวิต และ พัฒนาสังคม ดังแสดงในรูปที่ 1.1</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p009-1.jpg" width="892" height="825" loading="lazy" alt="รูปที่ 1.1 ประโยชน์ของการชลประทาน">
<figcaption>รูปที่ 1.1 ประโยชน์ของการชลประทาน</figcaption>
</figure>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-2">
<h2><a class="anchor" href="#s1-2">1.2 ขอบเขตงานทางวิศวกรรมชลประทาน (Scope of Irrigation Engineering Works)</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 9</span></h2>
<p>วิศวกรรมชลประทานมีขอบเขตงานที่กว้างขวาง ระบบชลประทานจะสามารถทำงานได้ตามวัตถุประสงค์และเกิดประโยชน์ตามที่ได้กล่าวมาแล้ว ขึ้นอยู่กับผลการดำเนินงานในแต่ละส่วน หรือแต่ละขั้นตอน ดังนั้นวิศวกรชลประทานจึงจำเป็นต้องมีความรู้หลากหลายในวิชาต่างๆ ดังแสดงในตารางที่1.1 เพื่อให้สามารถปฏิบัติงานตั้งแต่ การวางแผน การสำรวจ การออกแบบโครงการ การก่อสร้างโครงการ การบริหารโครงการ การส่งนํ้าและบำรุงรักษา การพัฒนาพื้นที่ไร่นาชลประทานและการจัดรูปที่ดิน การออกแบบระบบระบบให้นํ้าและระบบระบายนํ้าในแปลงไร่นา การอนุรักษ์นํ้า และการจัดการคุณภาพนํ้า ได้อย่างถูกต้องและสมบูรณ์</p>
<p>ขอบเขตงานทางวิศวกรรมชลประทานพื้นฐานความรู้ที่ต้องการการวางแผนอุทกวิทยาทางวิศวกรรมเกษตรชลประทานเศรษฐศาสตร์-สังคมสิ่งแวดล้อมการวางโครงการการสำรวจวิศวกรรมสำรวจปฐพีกลศาสตร์ปฐพีวิทยาการออกแบบวิศวกรรมชลประทานวิศวกรรมชลศาสตร์วิศวกรรมโครงสร้างวิศวกรรมฐานราก</p>
<p>การก่อสร้างการบริหารงานก่อสร้าง</p>
<p>การบริหารโครงการการจัดการนํ้าการพัฒนาพื้นที่ไร่นาชลประทานและการจัดรูปที่ดิน การออกแบบระบบชลประทานในไร่นาวิศวกรรมการระบายนํ้าการออกแบบระบบให้นํ้าและระบบระบายนํ้าในไร่นา การให้นํ้าทางผิวดินการให้นํ้าแบบฉีดฝอยและนํ้าหยดวิศวกรรมการระบายนํ้า</p>
<p>การอนุรักษ์นํ้าวิศวกรรมการอนุรักษ์ดินและนํ้า</p>
<p>การจัดการคุณภาพนํ้าสิ่งแวดล้อม</p>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-3">
<h2><a class="anchor" href="#s1-3">1.3 วิวัฒนาการการชลประทานในประเทศไทย (Irrigation Development in Thailand)</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 11</span></h2>
<p>ตามหลักฐานทางประวัติศาสตร์ พบว่าประเทศไทยรู้จักพัฒนาการชลประทานเป็นเวลานานเท่ากับประวัติศาสตร์ของประเทศ เช่น คนในภาคตะวันออกเฉียงเหนือรู้จักการสร้างอ่างเก็บนํ้าเป็นเวลานับพันปี คนในภาคเหนือรู้จักการสร้างเหมืองฝายนํ้าเพื่อนำนํ้ามาใช้ในการเพาะปลูกกว่า 700 ปีมาแล้วและ คนในภาคกลางรู้จักการขุดคลองเพื่อชักนํ้าจากแม่นํ้าเข้าไปยังพื้นที่ทำนาเมื่อหลายร้อยปีมาแล้วประวัติการพัฒนาการชลประทานของประเทศที่สำคัญ พอสรุปเป็นช่วงๆ ได้ดังนี้ (กรมชลประทาน.2529)</p>
<p>(1) ยุคล้านนา</p>
<p>คนไทยล้านนาสามารถสร้างเหมืองฝายด้วยวัสดุธรรมชาติ พระเจ้าเม็งรายมหาราช ได้ทรงตรากฎหมายว่าด้วยการทดนํ้า ตลอดจนการดูแลและจัดสรรนํ้าเพื่อการเกษตร ให้เกิดความยุติธรรมและเสมอภาคในการใช้นํ้า</p>
<p>(2) สมัยกรุงศรีอยุธยา</p>
<p>สมเด็จพระรามาธิบดีที่ 1 (พระเจ้าอู่ทอง) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้ง กรมนา หนึ่งในจตุสดมภ์ขึ้นรับผิดชอบเกี่ยวกับการเกษตรกรรมและการชลประทาน</p>
<p>(3) สมัยรัตนโกสินทร์</p>
<p>พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว(ร.5) มีพระบรมราชานุญาติให้เอกชนตั้ง บริษัทขุดคลองแลคูนาสยาม (Siam Canals, Lands and Irrigation Company) ในปี พ.ศ. 2431 บริษัทได้รับสัมปทานให้ขุดคลองในทุ่งหลวงหรือทุ่งรังสิต เป็นระยะเวลา 25 ปี โดยได้รับผลตอบแทนจากรัฐบาลในรูปของที่ดินตามแนวสองฝั่งคลองที่ขุดเป็นกรรมสิทธิ์ และทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้ง กรมคลอง ขึ้น เมื่อ พ.ศ. 2445 เพื่อให้มีหน้าที่ในการขุดคลองเพื่อการคมนาคมและเก็บกักนํ้าไว้ใช้ในการเพาะปลูก และดูแลบำรุงรักษาคลองต่างๆ ไม่ให้ตื้นเขิน</p>
<p>ในช่วงปี พ.ศ. 2445-2452 ได้ว่าจ้าง นายเจ โฮมัน วัน เดอร์ ไฮเด (Mr. J. Homan van der Heide)วิศวกรชาวฮอลันดา มาเป็นเจ้ากรมคลอง รับเงินเดือน 2,000 บาทต่อเดือน ในช่วงเวลานี้ซึ่งได้มีการศึกษาเกี่ยวกับการชลประทานและการระบายนํ้าในเขตลุ่มนํ้าเจ้าพระยาตอนล่าง และเสนอแนะให้มีการสร้างเขื่อนเจ้าพระยาที่ จ.ชัยนาท ซึ่งประมาณว่าต้องใช้วงเงินสูงถึง 47 ล้านบาท ถือว่าสูงมากขณะนั้น จึงต้องชะลอโครงการไว้ก่อน</p>
<p>ปี พ.ศ. 2456 ได้ว่าจ้าง เซอร์ธอมมัส วอร์ด (Sir Thomas Ward) ผู้เชี่ยวชาญ ชาวอังกฤษ มาช่วยพัฒนาการชลประทาน ในช่วงนี้มีการก่อสร้างโครงการขนาดย่อม 5 โครงการ ได้แก่ โครงการแม่นํ้าสุพรรณ โครงการเพชรบุรีฝั่งตะวันออก โครงการป่าสักใต้ โครงการชลประทานบริเวณจังหวัดลำปางและโครงการชลประทาน-ระบายนํ้า ในบริเวณพื้นที่ลุ่มริมแม่นํ้าเจ้าพระยา ในเขตจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เรื่อยลงมาจนถึงชายฝั่งทะเล ใช้วงเงิน 23 ล้านบาท</p>
<p>พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว(ร.6) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้จัดตั้ง กรมทดนํ้าในปี พ.ศ. 2547 เพื่อทำหน้าที่พิจารณาและจัดสร้างงานพัฒนาแหล่งนํ้าเพื่อการเพาะปลูก</p>
<p>พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว(ร.7) ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าให้เปลี่ยนชื่อกรมทดนํ้าเป็น กรมชลประทาน ในปี พ.ศ. 2470 และได้ขยายงานพัฒนาแหล่งนํ้าและการชลประทานที่สำคัญ ได้แก่</p>
<p>o โครงการชลประทานแม่แฝก จ.เชียงใหม่</p>
<p>o โครงการชลประทานแม่ปิงเก่า จ.เชียงใหม่</p>
<p>o โครงการชลประทานแม่วัง จ.ลำปาง</p>
<p>o โครงการชลประทานลุ่มนํ้าลำตะคอง จ.นครราชสีมา</p>
<p>o โครงการชลประทานห้วยเสนง จ.สุรินทร์</p>
<p>o โครงการบรรเทาอุทกภัยทุ่งแซงบาดาล จ.ร้อยเอ็ด</p>
<p>o โครงการบรรเทาอุทกภัยบ้านตูม-บ้านติ้ว จ.มหาสารคาม</p>
<p>o โครงการชลประทานนครนายก จ.นครนายก</p>
<p>o โครงการสามชุก จ.สุพรรณบุรี</p>
<p>o โครงการมะขามเฒ่า จ.ชัยนาท</p>
<p>(4) ยุคหลังสงครามโลกครั้งที่ 2</p>
<p>หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 ถือเป็นยุคเริ่มต้นของการพัฒนาการชลประทานสมัยใหม่ และมีการพัฒนาต่อเนื่องมาจนถึงปัจจุบัน</p>
<p>ปี พ.ศ. 2493 เริ่มก่อสร้างเขื่อนเจ้าพระยาที่ จ.ชัยนาท เพื่อทดนํ้าเข้าสู่พื้นที่เพาะปลูกสองฝั่งแม่นํ้าเจ้าพระยา ตามแนวคิดของนายเจ โฮมัน วัน เดอร์ ไฮเด โดยใช้เงินกู้ธนาคารโลก 18 ล้านเหรียญสหรัฐ</p>
<p>ปี พ.ศ. 2500 เริ่มก่อสร้างเขื่อนภูมิพล เขื่อนเก็บกักนํ้าเอนกประสงค์แห่งประเทศไทย โดยใช้เงินกู้จากธนาคารโลก 66 ล้านเหรียญสหรัฐ</p>
<p>หลังจากนั้นมีโครงการพัฒนาการชลประทานโดยการสร้างเขื่อนและอ่างเก็บนํ้าที่สำคัญเกิดขึ้นดังตารางที่ 1.2 ผู้อ่านสามารถดูรายละเอียด เขื่อนทดนํ้า และเขื่อนเก็บกักนํ้าที่สำคัญของประเทศ ได้จากเว็บไซด์ภาควิชาวิศวกรรมชลประทาน มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ ที่ http://irre.ku.ac.th/TDAMS.htm</p>
<p>โครงการ</p>
<p>ประเภท</p>
<p>จังหวัดที่ตั้ง ปีที่</p>
<p>ขนาดความจุ</p>
<p>สร้างเสร็จ</p>
<p>(ล้าน ลบ.ม.)เขื่อนภูมิพล</p>
<p>เขื่อนคอนกรีตโค้ง</p>
<p>ตาก</p>
<p>2507 13,462เขื่อนสิริกิติ์</p>
<p>เขื่อนดินเขื่อนศรีนครินทร์ เขื่อนหินทิ้งแบบมีแกนดิน</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p013-1.jpg" width="379" height="53" loading="lazy" alt="ภาพประกอบ">
</figure>
<p>เหนียว</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p013-2.jpg" width="366" height="53" loading="lazy" alt="ภาพประกอบ">
</figure>
<p>เขื่อนเขื่อนวชิราลงกรณ์</p>
<p>เขื่อนหินทิ้งแบบมีแผ่น</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p013-3.jpg" width="1085" height="54" loading="lazy" alt="ภาพประกอบ">
</figure>
<p>เขื่อนจุฬาภรณ์</p>
<p>เขื่อนหินทิ้ง</p>
<p>ชัยภูมิ</p>
<p>2515 188เขื่อนอุบลรัตน์</p>
<p>เขื่อนหินทิ้ง</p>
<p>ขอนแก่น 2509 2,263 (แหล่งข้อมูล : http://irre.ku.ac.th/TDAMS.htm)</p>
<p>ปัจจุบันได้มีการพัฒนาโครงการชลประทานต่างๆมากมาย ทั้งโครงการขนาดใหญ่ ขนาดกลางและขนาดเล็ก ซึ่งอาจจำแนกออกได้เป็น โครงการเขื่อนและอ่างเก็บนํ้า โครงการทดนํ้า โครงการสูบนํ้าสามารถส่งนํ้าช่วยเหลือการเพาะปลูก ได้มากกว่า 25 ล้านไร่ ซึ่งส่วนใหญ่นำนํ้าไปใช้ในการปลูกข้าวหลายโครงการสามารถปลูกข้าวได้ 2 ครั้งต่อปีหรือมากกว่า มีการพัฒนาระบบชลประทานในไร่นาทั้งระบบคันคูนํ้า(Ditch and Dike) และระบบจัดรูปที่ดิน (Land Consolidation) แบบต่างๆ เพื่อให้เกษตรกรสามารถนำนํ้าจากคลองไปใช้ปลูกพืชได้สะดวกและมีประสิทธิภาพ</p>
<p>ระบบชลประทานในประเทศไทย มีประสิทธิภาพประมาณ 43 % ถือว่าอยู่ในเกณฑ์เฉลี่ยทั่วไป(วราวุธ. 2548) การส่งนํ้าส่วนใหญ่ยังเป็นระบบใช้คน ปิด-เปิด ประตูระบายนํ้าด้วยมือ มีความพยายามที่จะเอาประตูนํ้าอัตโนมัติแบบลูกลอย ซึ่งเป็นเทคโนโลยีของประเทศฝรั่งเศสมาทดลองใช้ เช่นที่โครงการส่งนํ้าและบำรุงรักษาคลองตรอนและโครงการส่งนํ้าและบำรุงรักษาสองพี่น้อง เป็นต้น</p>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-4">
<h2><a class="anchor" href="#s1-4">1.4 องค์ประกอบของระบบชลประทาน (Irrigation System Components)</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 13</span></h2>
<p>องค์ประกอบของระบบชลประทาน อาจแบ่งออกได้เป็น 3 ส่วน คือ (1) ฮาร์ทแวร์ (2) ซอฟท์แวร์และ (3) ฮิวแมนแวร์ ส่วนที่เป็นฮาร์ทแวร์ของระบบชลประทาน คือ แหล่งนํ้า อาคารชลประทานต่างๆ</p>
<p>และเครื่องมือและอุปกรณ์สำหรับการให้นํ้าแก่พืช ซึ่งจะได้กล่าวถึงในหัวข้อที่ 1.4.1-1.4.2 ส่วนซอฟท์แวร์และฮิวแมนแวร์ คือ ส่วนของบริหารจัดการซึ่งจะได้กล่าวถึงในหัวข้อที่ 1.4.5</p>
<h3 id="s1-4-h1">1.4.1 แหล่งนํ้า (Water Resources)</h3>
<p>แหล่งนํ้าของระบบชลประทาน อ่างเป็น32แหล่งนํ้าขนาดใหญ่เช่นเขื่อนและอ่างเก็บนํ้า32 หรือแหล่งนํ้าขนาดเล็กเช่นแหล่งนํ้าใต้ดิน และสระเก็บนํ้าฝน เขื่อนและอ่างเก็บนํ้าจะทำหน้าที่เก็บกักนํ้าในช่วงฤดูฝนหรือช่วงนํ้ามาก ไว้ใช้ในช่วงฤดูแล้งหรือช่วงนํ้าน้อย เช่นอ่างเก็บนํ้าของเขื่อนภูมิพล เขื่อนสิริกิติ์ หรือเขื่อนต่างๆในตารางที่ 1.2 ซึ่งเป็นเขื่อนอเนกประสงค์(Multi-purpose Dam) ทำให้มีนํ้าใช้ตลอดปีเกษตรกรสามารถปลูกพืชได้มากกว่า 1 ครั้งต่อปี อ่างเก็บนํ้าเหล่านี้อาจส่งนํ้าให้กับระบบชลประทานโดยตรง หรือส่งนํ้าลงลำนํ้าเดิม เพื่อส่งให้กับหัวงานของโครงการชลประทานเพื่อทดนํ้าเข้าสู่ระบบชลประทานต่อไป</p>
<h3 id="s1-4-h2">1.4.2 หัวงานและอาคารประกอบ (Headworks and Appurtenent Structures)</h3>
<p>หัวงาน หมายถึงจุดที่ควบคุมการส่งนํ้าเข้าสู่ระบบชลประทาน ตามปกติหัวงานของโครงการชลประทานทุกแห่งประกอบด้วยอาคาร 3 ชนิด ดังแสดงในรูปที่ 1.2 และ 1.3 คือ (คณาจารย์ภาควิชาวิศวกรรมชลประทาน. 2546)</p>
<p>1 ) อาคารทดนํ้า (Diversion Structures) ได้แก่</p>
<p><span class="bullet">- ฝาย (Diversion Weir) หรือ เขื่อนระบายนํ้า (Barrage หรือ Diversion Dam)</span></p>
<p>2 ) อาคารประกอบ (Appurtenant Structures)</p>
<p>เป็นอาคารที่สร้างประกอบกับฝายหรือเขื่อนระบายนํ้า เพื่อให้หัวงานทำหน้าที่ได้อย่างสมบูรณ์</p>
<p><span class="bullet">• อาคารประกอบฝาย ได้แก่</span></p>
<p><span class="bullet">- ประตูระบายทราย (Sand Sluice หรือ Scouring Sluice)</span></p>
<p><span class="bullet">- ร่องระบายทราย (Sluiceway Channel)</span></p>
<p><span class="bullet">- กำแพงแบ่งร่องนํ้า (Division Wall)</span></p>
<p><span class="bullet">- บันไดปลา (Fish Ladder)</span></p>
<p><span class="bullet">- ทางซุง (Logway)</span></p>
<p><span class="bullet">- สะพาน (Bridge)</span></p>
<p><span class="bullet">- คันกั้นนํ้า (Flood Protective Dikes)</span></p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p015-1.jpg" width="1060" height="1513" loading="lazy" alt="รูปที่ 1.2 หัวงานประเภทฝายและอาคารประกอบ">
<figcaption>รูปที่ 1.2 หัวงานประเภทฝายและอาคารประกอบ</figcaption>
</figure>
<figure>
<img src="../assets/figures/p016-1.jpg" width="1083" height="869" loading="lazy" alt="ภาพประกอบ">
</figure>
<p>(ก) แปลนหัวงานประเภทเขื่อนระบายนํ้า(ค) ประตูระบายเขื่อน</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p016-2.jpg" width="1028" height="484" loading="lazy" alt="รูปที่ 1.3 หัวงานประเภทเขื่อนและอาคารประกอบ">
<figcaption>รูปที่ 1.3 หัวงานประเภทเขื่อนและอาคารประกอบ</figcaption>
</figure>
<p><span class="bullet">• อาคารประกอบเขื่อนระบายนํ้า ได้แก่</span></p>
<p><span class="bullet">- บันไดปลา (Fish Ladder)</span></p>
<p><span class="bullet">- ประตูเรือสัญจร (Navigation Lock)</span></p>
<p><span class="bullet">- สะพาน (Bridge)</span></p>
<p><span class="bullet">- ทำนบดินปิดแม่นํ้าเดิม (Closure Dam)</span></p>
<p><span class="bullet">- คันกั้นนํ้า (Flood Protective Dikes)</span></p>
<p>3 ) อาคารที่ปากคลองส่งนํ้าสายใหญ่ ได้แก่</p>
<p><span class="bullet">- ประตูระบายปากคลองส่งนํ้าสายใหญ่ (Headgate of Main Canal)</span></p>
<p><span class="bullet">- ที่ดักทราย (Sand Trap)</span></p>
<p>หัวงานของโครงการชลประทานหลายแห่งในประเทศไทย มีอาคารทดนํ้าเป็นฝายหรือเขื่อนระบายนํ้า สำหรับอาคารประกอบและอาคารที่ปากคลองส่งนํ้าสายใหญ่นั้นแต่ละหัวงานอาจจะมีไม่เหมือนกัน และไม่จำเป็นต้องมีครบทุกอย่างตามที่กล่าวไว้ข้างต้น</p>
<h3 id="s1-4-h3">1.4.3 ระบบส่งนํ้าและระบายนํ้า (Conveyance and Drainage Systems)</h3>
<p>ระบบส่งนํ้า โดยทั่วไปหมายถึงคลองและอาคารในคลองส่งนํ้า(Irrigation Canal) หรือบางโครงการอาจเป็นระบบท่อส่งนํ้า ซึ่งทำหน้าที่ส่งหรือลำเลียงนํ้าจากหัวงานเข้าสู่ระบบไร่นา คลองส่งนํ้าอาจเป็นคลองดิน(Unlined Canal) หรือคลองดาดด้วยคอนกรีต(Concrete Lined Canal) และอาจแบ่งามหน้าที่ในการส่งนํ้าเป็น คลองสายใหญ่(Main Canal) คลองแยกหรือคลองสาขา(Branch Canal) คลองซอย(Laterals) และคลองแยกซอย (Sub-lateral Canal)เป็นต้น ในคลองส่งนํ้าจะมีอาคารหลายประเภทเพื่อช่วยลำเลียงนํ้าผ่านพื้นที่ซึ่งมีสภาพภูมิประเทศต่างๆ เช่น อาคารในคลองส่งนํ้า (Canal Structures) ซึ่งได้แก่รางนํ้า (Flumes) ท่อเชื่อม (Inverted Siphons) ท่อระบายหรือประตูระบายรับนํ้า (Inlets) ท่อระบายหรือประตูระบายทิ้งนํ้า(Outlets) สะพาน (Bridges) ท่อลอด (Culverts) ที่ข้ามสัตว์พาหนะ (Cattle Ramps) อาคารนํ้าตก(Drops) รางเท (Chutes) และเพื่อช่วยในการควบคุมการส่งนํ้าให้เป็นไปตามแผนที่วางไว้ นอกจากนี้ยังมี อาคารควบคุมนํ้า (Control Structures) เช่น ประตูระบายทดนํ้ากลางคลอง(Check Regulators) ประตูระบายปลายคลองส่งนํ้า(Tail Regulators) ประตูระบายปากคลองซอย(Distributary Head Regulators) และท่อส่งนํ้าเข้านา (Farm Turnouts)</p>
<p>ในระบบชลประทาน ปกติจะต้องมีระบบระบายนํ้าเพื่อระบายนํ้าส่วนเกินออกจากพื้นที่โดยทั่วไประบบระบายนํ้าของโครงการจะเป็นระบบเปิด มีคูระบายนํ้าเพื่อระบายนํ้าจากแปลงออกสู่คลองระบายนํ้า และระบายออกสู่แม่นํ้าต่อไป รายละเอียดเกี่ยวกับการระบายนํ้าจะได้กล่าวถึงในบทที่ 9</p>
<h3 id="s1-4-h4">1.4.4 ระบบให้นํ้า (Water Application System)</h3>
<p>หลังจากที่ส่งนํ้าผ่านระบบกระจายนํ้าในไร่นา เข้าสู่แปลงเพาะปลูก เกษตรกรเจ้าของแปลงจะเป็นผู้นำนํ้าไปให้กับพืช วิธีการให้นํ้าแก่พืช (Irrigation Methods) ที่ใช้กันโดยทั่ว ๆ ไปมี 4 วิธี (วราวุธ.2545) คือ</p>
<p>(1) วิธีการให้นํ้าทางผิวดิน (Surface Irrigation)</p>
<p>(2) วิธีการให้นํ้าแบบฉีดฝอย (Sprinkler Irrigation)</p>
<p>(3) วิธีการให้นํ้าแบบจุลภาค (Micro Irrigation)</p>
<p>(4) วิธีการให้นํ้าทางใต้ผิวดิน (Sub-Surface Irrigation)</p>
<p>แต่ละวิธีมีข้อดีข้อเสียต่างกันออกไป การเลือกใช้วิธีการให้นํ้าที่เหมาะสมขึ้นอยู่กับสภาพภูมิประเทศ สภาพดิน ชนิดพืชที่ปลูก วิธีการเพาะปลูก ค่าลงทุน และปริมาณนํ้าต้นทุนที่มีอยู่ ฯลฯรายละเอียดเกี่ยวกับวิธีการให้นํ้าแบบต่างๆ จะกล่าวถึงในบทที่ 6</p>
<h3 id="s1-4-h5">1.4.5 ระบบการบริหารจัดการนํ้า (Water Management System)</h3>
<p>ระบบบริหารจัดการนํ้า คือ ส่วนที่จะขับเคลื่อนให้ระบบชลประทานสามารถทำหน้าที่ส่งนํ้า และให้นํ้าแก่พืชได้อย่างมีประสิทธิภาพและประสิทธิผล อาจแบ่งออกได้เป็น 2 ส่วน คือ (1) กฎ ระเบียบหลักเกณฑ์ และวิธีการในการบริหารจัดการนํ้า หรือส่วนที่เรียกว่า ซอฟท์แวร์(Softwares) และ (2)บุคลากรที่ทำหน้าที่ในการบริหารจัดการนํ้า และรูปแบบการจัดองค์กรการบริหารจัดการนํ้า หรือที่เรียกว่า ฮิวแมนแวร์(Humanwares) การบริหารจัดการนํ้าจะบรรลุเป้าหมายที่ตั้งไว้ก็ต่อเมื่อมีระบบการบริหารจัดการที่เหมาะสม นั่นคือมีกฎ ระเบียบ หลักเกณฑ์ และวิธีการที่เหมาะสม มีบุคลากรตลอดจนรูปแบบการจัดองค์กรที่เหมาะสม</p>
<p>การบริหารจัดการนํ้าอาจแบ่งออกได้เป็น 3 ระดับ (วราวุธ. 2538) คือ</p>
<p>(1) การบริหารจัดการนํ้าระดับลุ่มนํ้า</p>
<p>(2) การบริหารจัดการนํ้าระดับโครงการ</p>
<p>(3) การบริหารจัดการนํ้าระดับไร่นา</p>
<p>การบริหารจัดการนํ้าระดับลุ่มนํ้า มีความหมายครอบคลุมถึงการบริหารจัดการทรัพยากรนํ้าร่วมกับทรัพยากรอื่นๆ ในลุ่มนํ้าเพื่อให้การใช้นํ้าเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน สำนักงานคณะกรรมการทรัพยากรนํ้าแห่งชาติ ได้ให้นิยามคำว่า การบริหารจัดการทรัพยากรนํ้าในลุ่มนํ้า(River Basin Water Resources Management) ไว้ดังนี้</p>
<p>การบริหารจัดการทรัพยากรนํ้าในลุ่มนํ้า หมายถึงการที่จะดำเนินการอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือหลายอย่างรวมกันเกี่ยวกับทรัพยากรนํ้าในลุ่มนํ้า เพื่อให้มีการจัดหานํ้า (พัฒนาแหล่งนํ้า) ตลอดจนการ</p>
<p>แก้ปัญหาเกี่ยวกับทรัพยากรนํ้าในทุกพื้นที่ของแต่ละลุ่มนํ้า โดยมีเป้ามายเพื่อประโยชน์ในการดำรงชีวิตของทุกๆ สิ่งในสังคม ทั้งคน สัตว์ และพืช ฯลฯ อย่างมีประสิทธิภาพสูงสุด และให้มีการใช้นํ้าอย่างยั่งยืนการจัดการทรัพยากรนํ้าในแต่ละลุ่มนํ้า จึงประกอบด้วยกิจกรรมต่างๆ ที่สำคัญดังนี้ (สำนักงานคณะกรรมการทรัพยากรนํ้าแห่งชาติ. 2540)</p>
<p><span class="bullet">• การพัฒนาแหล่งนํ้า (จัดหานํ้า) เพื่อประโยชน์ด้านต่างๆ</span></p>
<p><span class="bullet">• การจัดสรรและใช้ทรัพยากรนํ้าอย่างมีประสิทธิภาพ</span></p>
<p><span class="bullet">• การอนุรักษ์แหล่งนํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">• การแก้ปัญหานํ้าท่วม</span></p>
<p><span class="bullet">• การแก้ปัญหาด้านคุณภาพนํ้าในปัจจุบันแนวคิดของการบริหารจัดการทรัพยากรนํ้า จะมีลักษณะเป็นการบริหารจัดการนํ้าแบบผสมผสาน ซึ่ง Global Water Partnership (GWP) (1996) ได้นิยามว่า</span></p>
<p>การบริหารจัดการนํ้าแบบผสมผสาน (Integrated Water Resources Management, IWRM) คือกระบวนการในการส่งเสริมการประสานการพัฒนาและจัดการนํ้า ดิน และทรัพยากรอื่นๆ ที่เกี่ยวข้องเพื่อนำมาซึ่งประโยชน์สูงสุดทางเศรษฐกิจและความเป็นอยู่ที่ดีของสังคมอย่างทัดเทียมกัน โดยไม่ส่งผลกระทบต่อความยั่งยืนของระบบนิเวศน์ที่สำคัญ</p>
<p>การผสมผสานสามารถพิจารณาแยกออกเป็น 2 ระบบ คือ ระบบทางธรรมชาติ และระบบของมนุษย์</p>
<p>(1) การผสมผสานระบบทางธรรมชาติ (Natural System Integration)</p>
<p><span class="bullet">- การผสมผสานระหว่างการบริหารจัดการนํ้าจืดและชายฝั่งทะเล</span></p>
<p><span class="bullet">- การผสมผสานการบริหารจัดการดินและนํ้า (นํ้าสีเขียว vs. นํ้าสีนํ้าเงิน นํ้าสีเขียว คือนํ้าที่ใช้</span></p>
<p>โดยตรงสำหรับการผลิตมวลชีวภาพ และที่ระเหย นํ้าสีนํ้าเงิน คือนํ้าที่ไหลในแม่นํ้า ลำธารและที่อยู่ใต้ดิน)</p>
<p><span class="bullet">- การผสมผสานการบริหารจัดการนํ้าผิวดินและนํ้าใต้ดิน</span></p>
<p><span class="bullet">- การผสมผสานการบริหารจัดการปริมาณและคุณภาพของทรัพยากรนํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">- การผสมผสานผลประโยชน์ของผู้ใช้นํ้าที่อยู่ต้นนํ้าและท้ายนํ้า(2) การผสมผสานระบบของมนุษย์</span></p>
<p><span class="bullet">- ความเชื่อมโยงของทรัพยากรนํ้า</span></p>
<p><span class="bullet">- การกำหนดนโยบายของประเทศโดยพิจารณาถึงภาคการพัฒนาอื่นๆ</span></p>
<p><span class="bullet">- ผลกระทบของการพัฒนาแหล่งนํ้าต่อเศรษฐกิจมหภาค</span></p>
<p><span class="bullet">- หลักการพื้นฐานสำหรับการกำหนดนโยบายแบบผสมผสาน</span></p>
<p><span class="bullet">- การโน้มน้าวการตัดสินใจทางเศรษฐกิจ</span></p>
<p><span class="bullet">- การให้ผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย มีส่วนร่วมในกระบวนการวางแผนและการตัดสินใจ</span></p>
<p><span class="bullet">- การประสานการจัดการนํ้าและนํ้าเสีย</span></p>
<p>แนวคิดของการบริหารจัดการนํ้าแบบผสมผสานสามารถ แสดงในรูปของหวีที่เรียกว่า “GWP Comb” ดังรูปที่ 1.4 ซึ่งแสดงถึงการผสมผสานภาคการใช้นํ้าต่างๆ และ 3 องค์ประกอบที่สำคัญต่อการบริหารจัดการนํ้าแบบผสมผสาน</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p020-1.jpg" width="1049" height="429" loading="lazy" alt="รูปที่ 1.4 แนวคิดในการจัดการนํ้าแบบผสมผสานของ GWP (GWP Comb)">
<figcaption>รูปที่ 1.4 แนวคิดในการจัดการนํ้าแบบผสมผสานของ GWP (GWP Comb)</figcaption>
</figure>
<p>ส่วนการบริหารจัดการนํ้าระดับโครงการ และการบริหารจัดการนํ้าระดับไร่นา จะเป็นที่การจัดการนํ้าชลประทานเป็นหลัก ซึ่งจะได้กล่าวถึงในหัวข้อที่ 1.7</p>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-5">
<h2><a class="anchor" href="#s1-5">1.5 สิ่งแวดล้อมของโครงการชลประทาน (Environment Problems of Irrigation)</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 20</span></h2>
<p>สิ่งแวดล้อมของโครงการชลประทาน หมายรวมถึง ทั้งสิ่งมีชีวิตและสิ่งไม่มีชีวิต ที่อยู่ในบริเวณของระบบชลประทาน การพัฒนาระบบชลประทานอาจก่อให้เกิดทั้งผลประโยชน์และผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมได้ เช่น การสร้างเขื่อน และอ่างเก็บนํ้า จะทำให้สูญเสียพื้นที่ป่าส่วนหนึ่ง ซึ่งส่งผลกระทบต่อทั้งคน สัตว์ และพืชที่อาศัยอยู่ในบริเวณนั้น อ่างเก็บนํ้าอาจส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศวิทยาและ วัฏจักรนํ้าในลุ่มนํ้านั้น แต่อ่างเก็บนํ้าก็มีประโยชน์ทำให้สามารถเก็บนํ้าไว้ใช้ในช่วงที่ขาดแคลน ช่วยบรรเทาอุทกภัย เป็นแหล่งเพาะเลี้ยงสัตว์นํ้าแห่งใหม่ พูดง่ายๆ ว่าอ่างเก็บนํ้ามีทั้งผลดี และผลเสียต่อสิ่งแวดล้อม การจะตัดสินใจว่าควรพัฒนาระบบชลประทานหรือไม่ จึงต้องมีการพิจารณาถึงผลประโยชน์และผลกระทบอย่างละเอียดรอบคอบก่อนตัดสินใจ รายละเอียด32เบื้องต้น32เกี่ยวกับการวิเคราะห์ผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมของโครงการ จะกล่าวถึงในหัวข้อที่ 1.6.3</p>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-6">
<h2><a class="anchor" href="#s1-6">1.6 การวางโครงการชลประทาน (Irrigation Project Planning)</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 21</span></h2>
<h3 id="s1-6-h1">1.6.1 แนวคิดในการวางโครงการ (Project Planning Concept)</h3>
<p>ธนาคารโลก(World Bank หรือ IBRD) ได้สรุปวงจรโครงการ เพื่อเป็นแนวคิดสำหรับการวางโครงการ โดยกำหนดว่าวงจรโครงการประกอบด้วย 5 ส่วนที่สัมพันธ์กันดังรูปที่ 1.5 (Baum,W.C and S.M.Tolbert. 1985) ซึ่งสามารถสรุปได้ดังนี้</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p021-1.jpg" width="997" height="1215" loading="lazy" alt="รูปที่ 1.5 วงจรการวางโครงการ">
<figcaption>รูปที่ 1.5 วงจรการวางโครงการ</figcaption>
</figure>
<p>(1) การกำหนดโครงการ (Project Identification)</p>
<p>เริ่มจากการกำหนดวัตถุประสงค์โครงการ การรวบรวมแนวความคิดหรือความรู้ การคัดเลือกแนวความคิดที่เหมาะสม การแสวงหาแหล่งเงินทุนและความช่วยเหลือต่างๆ เลือกวิธีการกำหนดโครงการ การศึกษาความเหมาะสมและเป็นไปได้ในเบื้องต้น การจัดทำรายงานสรุปย่อการกำหนดโครงการ(Project Identification Brief, PIB)</p>
<p>(2) การจัดเตรียมโครงการ (Project Preparation)</p>
<p>ประกอบด้วยการออกแบบโครงการในรายละเอียด และจัดทำรายงานการศึกษาความเหมาะสมของโครงการ (Feasibility Report)</p>
<p>(3) การประเมินค่าโครงการ (Project Appraisal)</p>
<p>ผู้มีอำนาจในการตัดสินใจ เช่น กรมชลประทาน กระทรวงฯ คณะรัฐมนตรี หรือสถาบันการเงินจะทำการประเมินค่าโครงการ โดยการนำเอาผลการวิเคราะห์โครงการในรายงานการศึกษาความเหมาะสมมาใช้ประกอบการพิจารณาตัดสินใจ การตัดสินใจว่าจะอนุมัติโครงการหรือไม่ จะพิจารณาจากการวิเคราะห์ความเหมาะสมด้านต่างๆ เช่น เทคนิค เศรษฐกิจ สังคม การเงิน และผลกระทบสิ่งแวดล้อม</p>
<p>(4) การปฏิบัติตามโครงการ (Project Implementation)</p>
<p>เริ่มจากการแบ่งองค์ประกอบของโครงการออกเป็นส่วนย่อยๆ ได้แก่ กิจกรรมและงาน จัดตั้งองค์กรและคณะทำงานเพื่อรับผิดชอบการปฎิบัติงาน มอบหมายงานและกิจกรรมของโครงการให้กับผู้รับผิดชอบ ตลอดจนจัดสรรทรัพยากรที่จำเป็นสำหรับกิจกรรมต่างๆ ของโครงการ ประสานงานติดตามผล และควบคุมการทำงานของกลุ่มต่างๆ และการใช้ทรัพยากรโครงการเพื่อให้งานและกิจกรรมของโครงการสำเร็จลุล่วง ภายในเงื่อนไขข้อจำกัดของเวลาและทรัพยากรที่มีอยู่</p>
<p>(5) การประเมินผลโครงการ (Project Evaluation)</p>
<p>เป็นขั้นตอนสุดท้ายของวงจรโครงการ กระบวนการประเมินผลโครงการ แบ่งออกได้เป็น 3 ช่วงย่อย คือ การประเมินผลก่อนการดำเนินงาน (Ex Ante หรือ Pre-evaluation) การประเมินผลระหว่างการดำเนินงาน (On-going or Concurrent Evaluation) และ การประเมินผลหลังการดำเนินงาน (Ex-post Evaluation)</p>
<p>การวางโครงการ อาจแบ่งออกเป็น 3 ระดับ คือ</p>
<p>(1) การกำหนดกรอบการพัฒนา(Framework) ซึ่งถือเป็นการศึกษาหรือวางโครงการในเบื้องต้นเพื่อนำไปใช้ตัดสินใจว่าควรมีการศึกษาในรายละเอียดต่อหรือไม่ การศึกษาวางโครงการในระดับนี้ มีชื่อเรียกต่างๆ ดังต่อไปนี้</p>
<p>o การศึกษาเบื้องต้น (Reconnaissance Study หรือ Preliminary Investigation)</p>
<p>o การศึกษาความเหมาะสมเบื้องต้น (Pre-Feasibility Study)</p>
<p>o การศึกษาเพื่อวางแผนหลัก (Master Plan Study)</p>
<p>(2) การศึกษาความเหมาะสม (Feasibility Study)</p>
<p>(3) กรออกแบบในรายละเอียด (Detail Design)</p>
<h3 id="s1-6-h2">1.6.2 การศึกษาความเหมาะสมของโครงการ (Feasibility Study)</h3>
<p>American Society of Civil Engineers(1982) เสนอขั้นตอนในการศึกษาโครงการชลประทานและระบายนํ้า ไว้ 6 ขั้นตอน ดังนี้</p>
<p>(1) การกำหนดวัตถุประสงค์และเป้าหมายของโครงการ (Object &amp; Target) เช่น</p>
<p>o เพื่อการพัฒนาสภาพความเป็นอยู่ (Improve Living Conditions) โดยการเพิ่มการจ้างงาน</p>
<p>เพิ่มรายได้ และการพัฒนาสภาพสังคมให้ดีขึ้นo เพื่อการพัฒนาเศรษฐกิจ (Improve National Economic Efficiency) o เพื่อการเพิ่มดุลการแลกเปลี่ยนกับต่างประเทศ (Improve Foreign Exchange Balance) o เพื่อการปรับปรุงการกระจายประชากร (Improve Distribution of Population) o เพื่อการส่งเสริมและรักษาสภาพแวดล้อม (Protect and Enhance National Environment) (2) การวิเคราะห์ความต้องการ (Need) ซึ่งประกอบด้วย</p>
<p>o ความต้องการผลผลิตจากโครงการo ความต้องการนํ้าo การเปลี่ยนสภาพพื้นที่ไร่นาเป็นเมือง (Land Conversion) o ความสามารถในการจ่ายค่านํ้าของเกษตรกรo ขีดความสามารถในการจ่ายบำรุงรักษาและค่าลงทุน(Payment Capacity Analysis) o การบรรเทานํ้าท่วมo การผลิตกระแสไฟฟ้าo ความต้องการสถานที่พักผ่อนหย่อนใจ (Recreation) (3) การประเมินทรัพยากร (Resources Inventory) ซึ่งประกอบด้วย</p>
<p>o ทรัพยากรทางกายภาพ (Physical) เช่น นํ้า ดิน ภูมิอากาศ เป็นต้นo ทรัพยากรทางการเงิน (Financial) o ทรัพยากรมนุษย์และสถาบัน (Human &amp; Institution) (4) การสร้างทางเลือก (Alternative Plans) ซึ่งมีขั้นตอนดังนี้</p>
<p>o ต้องการมีส่วนร่วมของประชาชน(Public Participation) o จำเป็นต้องมีการสร้างสรรค์และการคิดสิ่งใหม่(Creativity and Innovation) o ควรใช้ข้อมูลการวิเคราะห์หลังการดำเนินงาน(Post Analysis) o การกำหนดส่วนประกอบของทางเลือก</p>
<p>o วิเคราะห์ผลประโยชน์และค่าลงทุนo แบ่งการดำเนินการเป็นช่วงๆ (Phasing, Staging and Timing ) o การระบุข้อจำกัดในการดำเนินการ (Identify Constraints) o การพัฒนาทางเลือกขั้นต้น (Develop Initial Alternatives) o การสร้าง(Formulate) แผนการปฏิบัติงานและบำรุงรักษาo การเลือกทางเลือกเพื่อการประเมิน</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p024-1.jpg" width="440" height="67" loading="lazy" alt="ภาพประกอบ">
</figure>
<p><span class="bullet">• เศรษฐศาสตร์</span></p>
<p><span class="bullet">• การเงิน</span></p>
<p><span class="bullet">• สังคม</span></p>
<p><span class="bullet">• สิ่งแวดล้อมo วิธีการตัดสินใจ (Decision Making Process)สามารถใช้กระบวนการตัดสินใจแบบหลายเกณฑ์ (Multicriteria Decision Making Process)เช่น Analytic Hierachical Process (AHP) และการหาค่าที่ดีที่สุด (Optimazation) ในการประเมินทางเลือก(6) การเลือกทางเลือก (Select Plan) (7) เน้นการมีส่วนร่วม (Public Participation)</span></p>
<h3 id="s1-6-h3">1.6.3 การวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม(Environmental Impact Assessment,</h3>
<p>EIA)</p>
<p>เขื่อนและอ่างเก็บนํ้าถือเป็นองค์ประกอบสำคัญของระบบชลประทาน การก่อสร้างเขื่อนและอ่างเก็บนํ้ามีประโยชน์หลายด้าน เช่น การชลประทาน การผลิตกระแสไฟฟ้า การอุปโภค-บริโภคและอุตสาหกรรม การป้องกันนํ้าท่วม และอื่นๆ แต่เขื่อนก็อาจมีผลกระทบต่อทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม ตลอดจนคุณค่าต่าง ๆ ที่มีต่อมนุษย์ เช่น ผลจากการมีโครงการทำให้มีเส้นทางคมนาคมถนน และอื่น ๆ เพิ่มขึ้นในพื้นที่เหนือลำนํ้า ซึ่งอาจชักนำให้เกิดผลกระทบกระเทือนต่อป่าไม้ สัตว์ป่า โดยจะเป็นช่องทางให้มีการบุกรุกเข้าไปทำลายป่าเพิ่มขึ้น ทั้งยังเป็นการลดจำนวนและทำให้เกิดการแตกกระจายของฝูงสัตว์ป่า ประกอบกับโครงการดังกล่าวมักจะเป็นสาเหตุสำคัญที่ทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางด้านอุทกวิทยาของลุ่มนํ้านั้น อันจะส่งกระทบต่อไปยังทรัพยากรสิ่งแวดล้อมทางด้านกายภาพและ</p>
<p>ด้านนิเวศวิทยา ให้เปลี่ยนแปลงไปจากเดิมทั้งในพื้นที่ลุ่มนํ้านั้น และพื้นที่ท้ายนํ้า ไปจนกระทั่งถึงปากแม่นํ้า ดังนั้นการวางแผนดำเนินโครงการเหล่านี้จะต้องพิจารณาครอบคลุมถึงผลกระทบที่อาจทำให้เกิดความเสียหายต่อทรัพยากรสิ่งแวดล้อมต่าง ๆ เช่น สัตว์ป่าที่อาศัยทั้งบนบกและในนํ้า ปัญหาการย้ายถิ่นที่อยู่อาศัยของประชากรในบริเวณซึ่งจะสร้างอ่างเก็บนํ้า อันทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงสภาพทางเศรษฐกิจและสังคมตามมา</p>
<p>จากการศึกษาผลกระทบจากการสร้างเขื่อนและอ่างเก็บนํ้าที่ผ่านมา พบว่าหากมีการวางแผนป้องกันความเสียหายต่อทรัพยากร และสภาพสิ่งแวดล้อมไว้อย่างรอบคอบแล้ว โครงการเขื่อนและอ่างเก็บนํ้านั้น จะสามารถบรรลุเป้าหมายในการพัฒนาแหล่งนํ้า ตลอดจนการพัฒนาสภาพแวดล้อมใหม่ของโครงการให้ได้รับประโยชน์มากที่สุด และก่อให้เกิดผลเสียหายต่อสภาพแวดล้อมน้อยที่สุด ข้อมูลที่ได้จากการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อมของโครงการ ยังมีประโยชน์ต่อการนำไปใช้ในการวางแผนแก้ไขผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมที่อาจเกิดขึ้น และสามารถนำไปวางแผนการควบคุมการใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติในลุ่มนํ้านั้น เพื่อให้สามารถใช้ได้ยั่งยืนตลอดไป (สำนักนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม. 2535)</p>
<p>(1) ประเภทและขนาดโครงการที่ต้องจัดทำรายงาน</p>
<p>ประเภทและขนาดโครงการที่ต้องจัดรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม ตามประกาศกระทรวงวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยีและสิ่งแวดล้อม เรื่องการกำหนดประเภทและขนาดของโครงการที่ต้องมีรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม มีดังนี้</p>
<p>o เขื่อนเก็บกักนํ้าหรืออ่างเก็บนํ้า ที่มีปริมาตรเก็บกักนํ้าตั้งแต่ 100 ล้านลูกบาศก์เมตรขึ้น</p>
<p>ไป หรือมีพื้นที่เก็บกักนํ้าตั้งแต่ 15 ตร.กม. ขึ้นไป</p>
<p>o การชลประทานที่มีพื้นที่ชลประทานตั้งแต่ 80,000 ไร่ขึ้นไป</p>
<p>o นอกจากนี้ โครงการพัฒนาแหล่งนํ้าบางโครงการที่อยู่ในพื้นที่ที่คณะรัฐมนตรีกำหนด</p>
<p>ไว้เป็นพิเศษ ก็ต้องจัดทำรายงานด้วย คือ</p>
<p><span class="bullet">• โครงการพัฒนาแหล่งนํ้าที่อยู่ในพื้นที่ลุ่มนํ้าชั้น 1B ตามมติคณะรัฐมนตรีเรื่องการ</span></p>
<p>กำหนดชั้นคุณภาพลุ่มนํ้าและข้อเสนอแนะมาตรการการใช้ที่ดินในเขตลุ่มนํ้า</p>
<p><span class="bullet">• โครงการพัฒนาแหล่งนํ้า เพื่อการอุตสาหกรรมในพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออกตาม</span></p>
<p>มติคณะรัฐมนตรี เมื่อวันที่ 21 เมษายน 2524 เรื่อง การพัฒนาอุตสาหกรรมหลักและ</p>
<p>ท่าเรือนํ้าลึกบริเวณชายฝั่งทะเลตะวันออก</p>
<p>(2) ส่วนประกอบของรายงาน</p>
<p>ส่วนประกอบและการจัดรูปแบบของรายงานฯ นั้น ให้เป็นไปตามที่กำหนดในเอกสาร แนวทางทั่วไปในการจัดทำรายงานวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อมของโครงการหรือกิจการทุกประเภท และ</p>
<p>รูปแบบของรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม โดยมีรายละเอียดของส่วนประกอบเฉพาะโครงการดังนี้</p>
<p>o รายละเอียดของโครงการo ผลกระทบสิ่งแวดล้อมจากโครงการo มาตรการลดผลกระทบสิ่งแวดล้อม และการชดเชยความเสียหายที่เกิดขึ้นo การพิจารณาทบทวนทางเลือกของโครงการ ซึ่งอาจจำแนกตามขนาดและวัตถุประสงค์</p>
<p>ของโครงการo การสำรวจและติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อม</p>
<p>นอกจากนี้ ในรายงานฯ จะต้องมีบทสรุปและความเห็นต่าง ๆ เกี่ยวกับการศึกษาและมาตรการป้องกันและแก้ไขผลกระทบสิ่งแวดล้อม รวมทั้งหนังสืออ้างอิงสำหรับวิธีการศึกษาและประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม รวมถึงแหล่งข้อมูลต่าง ๆ พร้อมทั้งภาคผนวกเกี่ยวกับความเห็นและข้อเสนอแนะของสำนักงานฯ ตลอดจนข้อชี้แจงต่าง ๆ เกี่ยวกับการจัดทำรายงานฯ ด้วย</p>
<p>(3) ผลกระทบสิ่งแวดล้อมจากโครงการเขื่อนและอ่างเก็บนํ้าการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม โดยอาศัยรายละเอียดสิ่งแวดล้อมปัจจุบันของโครงการเป็นข้อมูลพื้นฐานในแต่ละประเด็น จะต้องกระทำในเชิงปริมาณให้มากที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ ทั้งในช่วงเวลาระหว่างการก่อสร้างและหลังการก่อสร้าง โดยพิจารณาประเด็นสำคัญดังต่อไปนี้</p>
<p>o ทรัพยากรสิ่งแวดล้อมทางกายภาพ</p>
<p><span class="bullet">• ปริมาณนํ้าผิวดิน คุณภาพนํ้าผิวดิน นํ้าใต้ดิน ดิน ธรณีวิทยาและแผ่นดินไหว</span></p>
<p>ตะกอนและการสึกกร่อน ภูมิอากาศo ทรัพยากรสิ่งแวดล้อมทางด้านชีวภาพ</p>
<p><span class="bullet">• ทรัพยากรประมง นิเวศวิทยาในนํ้า สัตว์ป่า(สัตว์บก) ป่าไม้ นิเวศวิทยาใน</span></p>
<p>อ่างเก็บนํ้าo คุณค่าการใช้ประโยชน์ของมนุษย์</p>
<p><span class="bullet">• นํ้าใช้ การเพาะเลี้ยงสัตว์นํ้า การคมนาคม การควบคุมนํ้าท่วม การพัฒนาแหล่ง</span></p>
<p>แร่ การใช้ที่ดินo คุณค่าคุณภาพของชีวิต</p>
<p><span class="bullet">• สังคม – เศรษฐกิจ การตั้งถิ่นฐานใหม่ การสาธารณสุข การพักผ่อนหย่อนใจ</span></p>
<p>และสุนทรียภาพ โบราณคดีและสิ่งมีค่าทางประวัติศาสตร์</p>
<p>(4) มาตรการลดผลกระทบสิ่งแวดล้อมและการชดเชยความเสียหายที่เกิดขึ้นเพื่อเป็นแนวทางในการแก้ไข หรือบรรเทาความรุนแรงของผลกระทบให้อยู่ในระดับที่ยอมรับได้ ดังนั้นจะต้องกล่าวถึงมาตรการลดผลกระทบสิ่งแวดล้อมที่จะเกิดขึ้นตามที่ได้ประเมินไว้ รวมทั้งการชดเชยความเสียหายที่เกิดขึ้น ซึ่งอาจออกมาในรูปทรัพย์สินหรือการพัฒนาในด้านต่าง ๆ ทั้งนี้ ค่าชดเชยที่ได้รับควรจะทำให้ผู้ได้รับความเสียหายมีความเป็นอยู่ดีขึ้นกว่าเดิม หรืออย่างน้อยก็เท่ากับที่เคยเป็นอยู่ตลอดจนการกำหนดปริมาณ และจำกัดขอบเขตการใช้ทรัพยากรชนิดที่มิอาจฟื้นฟูขึ้นมาเหมือนเดิมได้อันเนื่องจากการดำเนินโครงการ ทั้งนี้ อาจกระทำได้โดยกำหนดเป็นแผนป้องกันและแก้ไขผลกระทบสิ่งแวดล้อม ตลอดจนแผนงานส่งเสริมหรือพัฒนาเฉพาะสำหรับทรัพยากรสิ่งแวดล้อมแต่ละประเภทเช่น</p>
<p>o แผนงานส่งเสริมการเพาะพันธุ์ปลา การผสมเทียม และการเพาะเลี้ยงพันธุ์ปลาo มาตรการรักษาป่าไม้ไว้เพื่อประโยชน์ในการอนุรักษ์ดินและนํ้าo แผนการปรับปรุงคมนาคมทางนํ้า รวมทั้งสิ่งอำนวยความสะดวกต่าง ๆ ในการเดินเรือ</p>
<p>การขนถ่ายสินค้า เป็นต้นo มาตรการในการควบคุมดูแลประชากรผู้ถูกย้ายถิ่น เพื่อให้สามารถปรับตัวเข้ากับวิธีการ</p>
<p>ทำการเกษตรแบบใหม่ ๆ ได้ โดยให้มีการส่งเสริมการเกษตร และมีการดำเนินการด้านสถาบัน ได้แก่ การส่งเสริมให้มีสินเชื่อจากสหกรณ์การเกษตร เป็นต้นo แผนงานป้องกันการแพร่โรค และการส่งเสริมให้มีสิ่งอำนวยความสะดวกทางด้านสุขาภิบาลต่าง ๆ ที่จำเป็นอย่างเพียงพอ สำหรับชุมชนที่ตั้งขึ้นมาใหม่ในหมู่บ้าน เพื่อปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ให้ดีขึ้น และเพื่อเป็นการลดปัญหามลภาวะในอ่างเก็บนํ้า ซึ่งอาจเกิดขึ้นo แผนพัฒนาสถานที่ท่องเที่ยวภายในโครงการเขื่อนและอ่างเก็บนํ้า</p>
<p>โดยจะต้องครอบคลุมถึงมาตรการอนุรักษ์สถานที่ ซึ่งอาจถูกทำลายระหว่างก่อสร้างโครงการพร้อมกับการส่งเสริมคุณค่าทางสุนทรียภาพ เช่น การปลูกต้นไม้เสริมแนวที่ถูกขุด ตัดหรือรบกวน เพื่อมิให้เกิดรอยตำหนิหรือเกิดความเสียหายต่อความงดงามของภูมิประเทศo แผนงานโยกย้ายและเก็บรักษาโบราณวัตถุและสิ่งที่มีคุณค่าทางประวัติศาสตร์ เป็นต้น</p>
<p>(5) การพิจารณาทบทวนขนาดและวัตถุประสงค์ของโครงการการพิจารณาทางเลือกของโครงการทำได้โดยการเปรียบเทียบผลดี ผลเสียต่าง ๆ โดยต้องเลือกทางเลือกที่ก่อให้เกิดผลกระทบน้อยที่สุด หรืออยู่ในระดับที่สามารถยอมรับได้ ตลอดจนความเป็นไปได้ทางวิศวกรรม และเศรษฐศาสตร์ ทางเลือกที่เป็นไปได้สำหรับโครงการเขื่อนและอ่างเก็บนํ้า มีดังนี้</p>
<p>o ขนาดความสูงที่เหมาะสมของเขื่อน</p>
<p>o ทางเลือกในการใช้นํ้าที่เก็บกักไว้o ทางเลือกที่ตั้งของโครงการ</p>
<p>(6) การสำรวจและติดตามตรวจสอบผลกระทบสิ่งแวดล้อมจะต้องกล่าวถึงแผนงานที่เหมาะสมในการสำรวจและติดตามตรวจสอบผลกระทบของโครงการเขื่อนและอ่างเก็บนํ้าที่มีต่อคุณค่าและทรัพยากรสิ่งแวดต่าง ๆ ที่อาจเกิดขึ้นภายหลังโดยกล่าวถึงวิธีการระยะเวลา ความถี่ของการติดตามตรวจสอบประเด็นต่าง ๆ ดังนี้</p>
<p>o สภาพภูมิอากาศo อุทกวิทยาของนํ้าผิวดินและนํ้าใต้ดินo คุณภาพนํ้าผิวดินในบริเวณอ่างเก็บนํ้าและลำนํ้าท้ายเขื่อน ตลอดจนการรุกตัวของ</p>
<p>นํ้าเค็มบริเวณปากแม่นํ้าo การประมงและการเพาะเลี้ยง ตลอดจนวัชพืชนํ้าในบริเวณอ่างเก็บนํ้าและลำนํ้าท้าย</p>
<p>เขื่อนo การเปลี่ยนแปลงสภาพป่าไม้บริเวณอ่างเก็บนํ้าและทางต้นนํ้าo การกัดเซาะ พังทลายของตลิ่งและขอบอ่างเก็บนํ้า ตลอดจนการตกตะกอนo การใช้นํ้าของประชากรเพื่อการเกษตร รวมทั้งเพื่อการผลิตกระแสไฟฟ้าo ด้านการสาธารณสุข สุขาภิบาลและโภชนาการo สภาพการเปลี่ยนแปลงทางสังคมเศรษฐกิจo การท่องเที่ยวและคุณค่าทางสุนทรียภาพ</p>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-7">
<h2><a class="anchor" href="#s1-7">1.7 การจัดการนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Management)</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 28</span></h2>
<h3 id="s1-7-h1">1.7.1 หลักการจัดการนํ้าชลประทาน (Principle of Irrigation Water Management)</h3>
<p>วัตถุประสงค์หลักของการจัดการนํ้าชลประทาน คือ การส่งนํ้าในปริมาณที่เหมาะสม ส่งนํ้าให้กับพื้นที่หรือบุคคลที่เหมาะสม และส่งในช่วงเวลาที่เหมาะสม ดังคำภาษาอังกฤษที่ว่า “To Deliver the right amount of water to the right person at the right time” การที่จะบรรลุวัตถุประสงค์ดังกล่าวจะต้องมีการดำเนินงานเป็นขั้นตอนดังต่อไปนี้ (วราวุธ. 2539) (1) การวางแผนการส่งนํ้าหรือวางแผนการจัดสรรนํ้า(2) การควบคุมการส่งนํ้า(3) การติดตามประเมินผลการส่งนํ้าจริงในสนาม</p>
<p>งานทั้ง 3 เป็นกิจกรรมที่ต่อเนื่องกันซึ่งสามารถนำมาเขียนอธิบายให้เข้าใจได้ง่ายดังรูปที่ 1.6</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p029-1.jpg" width="1049" height="510" loading="lazy" alt="รูปที่ 1.6 วงจรการจัดการนํ้าของโครงการชลประทาน">
<figcaption>รูปที่ 1.6 วงจรการจัดการนํ้าของโครงการชลประทาน</figcaption>
</figure>
<p>หัวใจสำคัญของการวางแผนการจัดสรรนํ้าคือ ข้อมูล ถ้าข้อมูลถูกต้องเชื่อถือได้ แผนการจัดสรรนํ้าก็จะถูกต้องตรงตามต้องการของเกษตรกร อย่างไรก็ตาม ในการวางแผนจัดสรรนํ้ามีตัวแปรที่ไม่สามารถควบคุมได้ เช่น ฝน การเพาะปลูกพืชจริงของเกษตรกร ฯลฯ ทางโครงการจึงควรมีแผนเผือเลือกเตรียมไว้รับสภาวะการขาดแคลนนํ้าที่อาจเกิดขึ้นได้ทั้งในฤดูฝนและฤดูแล้ง</p>
<p>หลังจากการที่มีแผนการจัดสรรนํ้าที่ดีแล้ว ลำดับถัดไปก็คือการควบคุมการส่งนํ้าให้ถึงมือเกษตรกรตามแผนที่วางไว้ ซึ่งหัวใจสำคัญของการควบคุมการส่งนํ้าคือคน (ทั้งเจ้าหน้าที่สนามและเกษตรกร) และความสมบูรณ์ของระบบควบคุมนํ้าชลประทานคือ ปตร. และอาคารอัดนํ้า ซึ่งจะต้องมีการฝึกอบรมเจ้าหน้าที่ให้รู้จักการควบคุมการส่งนํ้า ฝึกอบรมเกษตรกรให้รู้จักการทำงานของระบบและการให้นํ้าชลประทานอย่างประหยัดและถูกวิธี ต้องมีการสอบเทียบ (Calibrate) อาคารคุมนํ้าที่สำคัญพร้อมติดตั้งอุปกรณ์เพื่อใช้วัดนํ้าและช่วยในการควบคุมนํ้า</p>
<p>การติดตามผลการส่งนํ้ามีวัตถุประสงค์เพื่อการตรวจสอบว่าการส่งนํ้าจริงเป็นไปตามแผน หรือเป้าหมายที่วางไว้หรือไม่ ถ้าไม่ อะไรคือสาเหตุที่ทำให้การส่งนํ้าจริงไม่เป็นไปตามแผน เพื่อจะได้ดำเนินการแก้ไขให้ถูกจุดในการส่งนํ้าครั้งต่อๆ ไป ตลอดจนเพื่อวิเคราะห์ประสิทธิภาพการใช้นํ้าของส่วนต่าง ๆ ของโครงการ เพื่อใช้เป็นตัวบ่งชี้ถึงการปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่และของตัวเกษตรกรเองด้วย</p>
<h3 id="s1-7-h2">1.7.2 ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จในการจัดการนํ้า</h3>
<p>(Factors Affecting The Success of Water Management)</p>
<p>การบริหารจัดการนํ้าชลประทานจะประสบความสำเร็จหรือไม่ สามารถวัดได้โดยใช้ตัวชี้วัดที่สำคัญ 3 ตัวคือ</p>
<p>1. ประสิทธิภาพการชลประทาน (Efficiency)</p>
<p>2. ความน่าเชื่อถือได้ของระบบ (Reliability)</p>
<p>3. ความทั่วถึงและยุติธรรมในการใช้นํ้า (Equity)</p>
<p>ประสิทธิภาพ คือดรรชนีที่แสดงให้เห็นว่านํ้าที่ส่งเข้าระบบชลประทาน สามารถนำไปใช้ประโยชน์ในการเพาะปลูกได้มากน้อยเพียงใด</p>
<p>ความน่าเชื่อถือได้ คือดรรชนีที่แสดงให้ผู้ใช้นํ้ามั่นใจว่าจะได้รับนํ้าในปริมาณและเวลาที่ต้องการไม่ว่าสถานการณ์นํ้าของระบบจะเป็นเช่นใด</p>
<p>ความทั่วถึงและยุติธรรม คือดรรชนีที่แสดงให้เห็นว่าที่ส่งเข้าระบบชลประทานถูกแบ่งให้ผู้ใช้นํ้าอย่างทั่วถึงและยุติธรรมมากน้อยเพียงใด</p>
<p>ระบบชลประทานที่ทำงานอย่างมีประสิทธิภาพมีความน่าเชื่อถือได้สูง และสามารถส่งนํ้าได้อย่างทั่วถึงและยุติธรรมเป็นระบบที่ทุกคนปรารถนา ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จในการจัดการนํ้าชลประทานของโครงการ สามารถแบ่งออกได้เป็น 3 กลุ่ม คือ</p>
<p>o ฮาร์ทแวร์ (Hardwares)</p>
<p>o ซอฟท์แวร์ (Softwares)</p>
<p>o ฮิวแมนแวร์ (Humanwares)</p>
<p>ฮาร์ทแวร์ของระบบชลประทานได้แก่ ระบบคลองส่งนํ้าอาคารควบคุมนํ้าต่าง ๆ ซึ่งทำหน้าที่ควบคุมการส่งนํ้าจากแหล่งนํ้าไปยังพื้นที่เพาะปลูก ถ้าได้รับการออกแบบและก่อสร้างอย่างถูกต้องตามหลักวิชาการ และได้รับการบำรุงรักษาและซ่อมแซมอยู่เสมอ พร้อมจะทำหน้าที่ตามที่ได้รับการออกแบบไว้</p>
<p>ซอฟท์แวร์ ได้แก่ กฎระเบียบ วิธีปฏิบัติ วิธีการบริหารงาน คู่มือต่าง ๆ ซึ่งทำหน้าที่กำกับการทำงานของฮาร์ทแวร์ ถึงแม้ว่าฮาร์ดแวร์จะพร้อมใช้งาน ถ้าซอฟท์แวร์ไม่เหมาะสมระบบชลประทานก็อาจยังไม่ทำหน้าที่ตามที่ต้องการ ระบบชลประทานอาจได้รับการออกแบบให้ทำงานในรูปแบบต่าง ๆเช่น</p>
<p>o ทำงานแบบควบคุมเหนือนํ้า(Upstream Control)หรือแบบควบคุมท้ายนํ้า (Downstream</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p030-1.jpg" width="93" height="53" loading="lazy" alt="ภาพประกอบ">
</figure>
<p>o ทำงานโดยใช้คนเป็นหลักในการควบคุม(Manual Operation) หรือทำงานแบบอัตโนมัติ</p>
<p>(Automatic Operation)</p>
<p>o ส่งนํ้าแบบตลอดเวลา หรือแบบเป็นรอบเวร แต่ละแบบจะมีวิธีการบริหารจัดการที่</p>
<p>แตกต่างกัน</p>
<p>สุดท้ายคือ ฮิวแมนแวร์ ซึ่งก็คือคน คนที่เกี่ยวข้องกับระบบชลประทานมี 2 กลุ่ม กลุ่มแรกคือเจ้าหน้าที่ที่ทำหน้าที่ในการบริหาร ควบคุมการทำงาน และดูแลบำรุงรักษาของระบบชลประทานหลัก(Main System) กลุ่มที่สองคือ เกษตรกรซึ่งทำหน้าที่และบำรุงระบบชลประทานในไร่นา และเป็นผู้ใช้นํ้า</p>
<p>ฮิวแมนแวร์ ถือเป็นปัจจัยที่มีความสำคัญอย่างสูงต่อความสำเร็จในการจัดการนํ้าชลประทานคุณสมบัติที่สำคัญของฮิวแมนแวร์ทั้งผู้บริหารและผู้ใช้นํ้าคือ</p>
<p>o ต้องเป็นผู้ที่มีความรู้และความเข้าใจในการจัดการนํ้าชลประทาน</p>
<p>o มีความตั้งใจที่จะทำงาน</p>
<p>o มีความเข้าใจในปัญหาต่าง ๆ ปัญหาของการจัดการนํ้าชลประทานเป็นปัญหาเฉพาะ</p>
<p>พื้นที่ จึงจำเป็นต้องมีการศึกษาวิจัยปัญหาของแต่ละระบบชลประทานโดยเฉพาะ</p>
<p>สิ่งสำคัญคือ กลุ่มคนที่เกี่ยวข้องกับการจัดการนํ้าชลประทานต้องมีความเข้าใจและยอมรับความจริงที่ว่า “นํ้าคือทรัพยากรที่มีคุณค่าทางเศรษฐกิจ จึงต้องใช้อย่างประหยัด ไม่ว่าจะต้องมีการเสียค่านํ้าหรือไม่” และความสำคัญในการบริหารจัดการนํ้าชลประทานจะส่งผลสภาพเศรษฐกิจและสังคม ของระบบที่ครอบคลองระบบชลประทานนั้น ดังแสดงในรูปที่ 1.7</p>
<figure>
<img src="../assets/figures/p032-1.jpg" width="896" height="792" loading="lazy" alt="รูปที่ 1.7 Nested System (Small and Svendsen. 1992)">
<figcaption>รูปที่ 1.7 Nested System (Small and Svendsen. 1992)</figcaption>
</figure>
<h3 id="s1-7-h3">1.7.3 เครื่องมือสำหรับการบริหารจัดการนํ้าชลประทาน (Tools for Irrigation</h3>
<p>Water Management)</p>
<p>เพื่อให้การบริหารจัดการนํ้าชลประทานประสบผลสำเร็จบรรลุวัตถุประสงค์ที่วางไว้ คือ การส่งนํ้าในปริมาณที่เหมาะสม ส่งนํ้าให้กับพื้นที่หรือบุคคลที่เหมาะสม และส่งในช่วงเวลาที่เหมาะสม ตามที่กล่าวมาแล้ว จำเป็นต้องมีเครื่องมือช่วยในการบริหารจัดการนํ้าชลประทาน ซึ่งพอจะกล่าวถึงในเบื้องต้นได้ดังนี้</p>
<p>(1) เครื่องมือช่วยในการวางแผนการส่งนํ้า เช่นโปรแกรมคอมพิวเตอร์เพื่อการจัดสรรนํ้าและติดตามผลการส่งนํ้า หรือ WASAM(Water Allocation Scheduling and Monitoring ) (วราวุธและวัชระ.2538; วราวุธและลำจวน. 2539; ภราดาและวราวุธ. 2542) และโปรแกรม NAGA (Molle and Pongput.1997) โปรแกรม WASAM จะช่วยคำนวณปริมาณนํ้าที่ต้องส่งให้ประตูระบายต่างๆในโครงการ เป็นรายสัปดาห์ จากข้อมูลพื้นที่เพาะปลูกพืช ปริมาณฝนที่ตก ปริมาณนํ้าในแปลงนา และ ข้อมูลระบบคลอง เพื่อใช้เป็นแนวทางสำหรับพนักงานส่งนํ้าในการควบคุมการปิดเปิดประตูระบายนํ้า นอกจากนี้โปรแกรม</p>
<p>WASAM ยังสามารถใช้ในการติดตามผลการส่งนํ้าว่ามีประสิทธิภาพ และเป็นไปตามเป้าหมายมากน้อยเท่าใด ส่วนโปรแกรม NAGA เป็นโปรแกรมที่ใช้แสดงผลการส่งนํ้าว่าแต่ละคลองได้รันนํ้าเพียงพอหรือไม่ โดยแสดงในรูปของ GIS เพื่อให้ผู้บริหารโครงการใช้เป็นแนวทางการตัดสินใจ ในการปรับแผนการส่งนํ้าต่อไป</p>
<p>(2) เครื่องมือช่วยในการควบคุมการส่งนํ้าและติดตามผลการส่งนํ้า ได้แก่ ระบบโทรมาตร(Telemetering System) ระบบตรวจวัดและควบคุมระยะไกล หรือ SCADA (Supervisory Control and Data Acquisition System) หรือ ระบบคลองอัตโนมัติ (Canal Automation) (วราวุธและวิชญ์. 2548; วิชญ์และวราวุธ. 2546) ซึ่งทั้ง 3 ระบบตรวจวัดนํ้าและเก็บบันทึกข้อมูลระยะไกลอัตโนมัติ แทนการใช้คนออกไปตรวจวัดนํ้า ทำให้ได้ข้อมูลที่ถูกต้อง รวดเร็วและแม่นยำ ระบบ SCADA และระบบคลองอัตโนมัติจะมีระบบประมวลผลข้อมูล ระบบช่วยในการตัดสินใจ และ ระบบควบคุมประตูระบายนํ้าระยะไกลแบบอัตโนมัติ หรือแบบควบคุมตามคำสั่งของผู้ควบคุม ทำให้การควบคุมการส่งนํ้าทำได้ง่าย สะดวก และรวดเร็ว ทันต่อการเปลี่ยนแปลงต่างๆ ที่เกิดขึ้นในระบบคลองส่งนํ้า ปัจจุบันเริ่มมีการนำเอาระบบดังกล่าวมาช่วยในการบริหารจัดการนํ้าชลประทาน ในประเทศไทย</p>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-8">
<h2><a class="anchor" href="#s1-8">1.8 เอกสารอ้างอิง</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 33</span></h2>
<p>1. กรมชลประทาน (2529). 84 ปี ชลประทาน. โรงพิมพ์สารมวลชน จำกัด. กรุงเทพฯ. 496 น.2. คณาจารย์ภาควิชาวิศวกรรมชลประทาน. 2546. การวางแผนและออกแบบระบบส่งนํ้าชลประทาน.</p>
<p>สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. 250 น.3. ภราดา มีอำพล และ วราวุธ วุฒิวณิชย์. 2542. การพัฒนาโปรกรม WASAM 3.01. หนังสือวันชูชาติ.</p>
<p>สมาคมศิษย์เก่าวิศวกรรมชลประทาน ในพระบรมราชูปถัมภ์. น.77-95.4. วราวุธ วุฒิวณิชย์. 2538. เอกสารประกอบการสอนวิชาการจัดการเรื่องนํ้าขั้นสูง. ภาควิชาวิศวกรรม</p>
<p>ชลประทาน คณะวิศวกรรมศาสตร์ กำแพงแสน มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์.</p>
<p>น. 1-9.5. วราวุธ วุฒิวณิชย์ และ วัชระ เสือดี. 2538. การพัฒนาโปรแกรม WASAM Version 2. วิศวกรรมสาร</p>
<p>มก, 25: 98-115.6. วราวุธ วุฒิวณิชย์. 2539. แนวความคิดในการจัดการนํ้าระดับโครงการ. ดงตาลสัมพันธ์. สมาคมนิสิต</p>
<p>เก่าวิศวกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. น. 30-41.7. วราวุธ วุฒิวณิชย์ และ ลำจวน เขียวแก่. 2539. การพัฒนา WASAM 2.2 สำหรับโครงการส่งนํ้าและ</p>
<p>บำรุงรักษามูลบน. วิศวกรรมสาร มก, 28: 59-72.</p>
<p>8. วราวุธ วุฒิวณิชย์. 2545. การออกแบบระบบชลประทานในไร่นา. สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์. 300 น.9. วิชญ์ ศรีวงษาและวราวุธ วุฒิวณิชย์. 2546. การพัฒนาระบบวัดระดับนํ้าและควบคุมการปิด-เปิดประตูระบายนํ้าระยะไกล. การประชุมวิชาการสมาคมวิศวกรรมเกษตรแห่งประเทศไทย ครั้งที่4 ประจำปี 2546 : วิศวกรรมเกษตรและเทคโนโลยีที่เหมาะสมเพื่อสิ่งแวดล้อมที่ยั่งยืน . ณ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ กรุงเทพฯ. น. 549-559.10. วราวุธ วุฒิวณิชย์ .2548. ประสิทธิภาพการชลประทานในประเทศไทย. การประชุมเรื่องนํ้าของประเทศไทย ครั้งที่ 1 ณ ศูนย์ประชุมสหประชาชาติ กรุงเทพฯ. สมาคมทรัพยากรนํ้า. 22-23 มีนาคม 2548. 9 น.11. วราวุธ วุฒิวณิชย์ และ วิชญ์ ศรีวงษา. 2548. ระบบคลองอัตโนมัติ. หนังสือวันชูชาติ สมาคมศิษย์เก่าวิศวกรรมชลประทาน ในพระบรมราชูปถัมภ์. 4 มกราคม 2548. น. 61-70.12. สำนักงานคณะกรรมการทรัพยากรนํ้าแห่งชาติ. 2540. เหตุผลและความจำเป็นการจัดทำแผนแม่บทการจัดการทรัพยากรนํ้าในลุ่มนํ้าต่างๆ ทั่วประเทศ. สำนักเลขาธิการนายกรัฐมนตรี 13 น.13. สำนักนโยบายและแผนสิ่งแวดล้อม. 2535. แนวทาวการเตรียมรายงานการวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อมของโครงการเขื่อนและอ่างเก็บนํ้า. 13 น.14. American Society of Civil Engineers. 1982. Principle of Project Formulation for Irrigation and Drainage Project. G.R. Baumli (eds.). 192 p.15. Baum, W.C. and S.M.Tolbert. 1985. Investment in Development: Lessen of World Bank Experience. Oxford University Press. New York. p6.16. Global Water Partnership. 1996. การบริหารจัดการนํ้าแบบผสมผสาน (Integrated Water Resources Management). TAC Background Paper No. 4. แปลและเรียบเรียงโดย อภิชาต อนุกูลอำไพ.68 น.17. Hansen, V. E., Israelsen, O. W. and G. E. Stringham (1980). Irrigation Principles and Practices,Fourth Edition. John Wiley &amp; Sons, New York, USA. 417 p.18. Molle, F. and K .Pongput. 1997. NAGA Version 1.0: Documentation. DORAS Project, Kasetsart University, Bangkok. 40 p.19. Rydzewski, J. R. (1987). Irrigation Development Planning: An Introduction for Engineers. John Wiley &amp; Sons, New York. 265 p.20. Small, L.E. and M.Svendsen. 1992. A Framework for Assessing Irrigation Performance I.International Food Policy Research Institute, Washington,D.C., 38 p.</p>
</section>
<section class="doc-section" id="s1-9">
<h2><a class="anchor" href="#s1-9">1.9 แบบฝึกหัด</a><span class="page-ref" title="หน้าในหนังสือ">น. 35</span></h2>
<p>(1) จงบอกประเด็นสำคัญของการบริการจัดการนํ้าระดับลุ่มนํ้า(2) แนวคิดในการบริการจัดการนํ้าแบบผสมผสานเหมาะที่จะนำมาใช้ในการบริหารจัดการทรัพยากร</p>
<p>นํ้าในประเทศไทยหรือไม่ จงให้เหตุผล(3) Global Water Partnership Comb คืออะไร มีประโยชน์อย่างไร(4) จงระบุองค์ประกอบที่สำคัญของระบบชลประทานมาพอเป็นสังเขป(5) จงอธิบายขั้นตอนในการวางโครงการชลประทาน โดยละเอียด(6) จงระบุประเด็นสำคัญในการศึกษาความเหมาะสม (Feasibility Study) ของโครงการชลประทาน(7) จงระบุประเภทของโครงการชลประทานที่ต้องทำการศึกษาผลกระทบสิ่งแวดล้อม(8) จงระบุสิ่งแวดล้อมที่อาจได้รับผลกระทบจากโครงการสร้างเขื่อนและอ่างเก็บนํ้า(9) จงอธิบายหลักการจัดการนํ้าชลประทานโดยละเอียด(10) ตัวชี้วัดความสำเร็จของการจัดการนํ้าชลประทานมีอะไรบ้าง(11) Nested System คืออะไร มีความสำคัญอย่างไรต่อการจัดการนํ้าชลประทาน</p>
</section>
<nav class="pager" aria-label="บทก่อนหน้า/ถัดไป"><a class="pager-link next" href="ch02.html"><span>บทถัดไป →</span><strong>บทที่ 2 ความสัมพันธ์ระหว่างดิน นํ้า และพืช (Soil-Water-Plant Relationships)</strong></a></nav>
</article>
</main>
<aside class="page-toc" aria-label="ในหน้านี้"><p class="page-toc-label">ในหน้านี้</p><ul> <li><a href="#s1-1">1.1 คำนำ (Introduction)</a></li> <li><a href="#s1-2">1.2 ขอบเขตงานทางวิศวกรรมชลประทาน (Scope of Irrigation Engineering Works)</a></li> <li><a href="#s1-3">1.3 วิวัฒนาการการชลประทานในประเทศไทย (Irrigation Development in Thailand)</a></li> <li><a href="#s1-4">1.4 องค์ประกอบของระบบชลประทาน (Irrigation System Components)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-4-h1">1.4.1 แหล่งนํ้า (Water Resources)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-4-h2">1.4.2 หัวงานและอาคารประกอบ (Headworks and Appurtenent Structures)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-4-h3">1.4.3 ระบบส่งนํ้าและระบายนํ้า (Conveyance and Drainage Systems)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-4-h4">1.4.4 ระบบให้นํ้า (Water Application System)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-4-h5">1.4.5 ระบบการบริหารจัดการนํ้า (Water Management System)</a></li> <li><a href="#s1-5">1.5 สิ่งแวดล้อมของโครงการชลประทาน (Environment Problems of Irrigation)</a></li> <li><a href="#s1-6">1.6 การวางโครงการชลประทาน (Irrigation Project Planning)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-6-h1">1.6.1 แนวคิดในการวางโครงการ (Project Planning Concept)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-6-h2">1.6.2 การศึกษาความเหมาะสมของโครงการ (Feasibility Study)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-6-h3">1.6.3 การวิเคราะห์ผลกระทบสิ่งแวดล้อม(Environmental Impact Assessment,</a></li> <li><a href="#s1-7">1.7 การจัดการนํ้าชลประทาน (Irrigation Water Management)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-7-h1">1.7.1 หลักการจัดการนํ้าชลประทาน (Principle of Irrigation Water Management)</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-7-h2">1.7.2 ปัจจัยที่มีผลต่อความสำเร็จในการจัดการนํ้า</a></li> <li class="sub"><a href="#s1-7-h3">1.7.3 เครื่องมือสำหรับการบริหารจัดการนํ้าชลประทาน (Tools for Irrigation</a></li> <li><a href="#s1-8">1.8 เอกสารอ้างอิง</a></li> <li><a href="#s1-9">1.9 แบบฝึกหัด</a></li></ul></aside>
</div>
<div class="scrim" id="scrim" hidden></div>
<div class="search-modal" id="searchModal" role="dialog" aria-modal="true" aria-labelledby="searchTitle" hidden>
<div class="search-head">
<h2 id="searchTitle" class="sr">ค้นหา</h2>
<svg viewBox="0 0 24 24" width="18" height="18" aria-hidden="true"><circle cx="11" cy="11" r="6.5" fill="none" stroke="currentColor" stroke-width="2"/><path d="m16 16 4.5 4.5" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round"/></svg>
<input id="searchInput" type="search" placeholder="พิมพ์คำค้น เช่น ความชื้น, ประสิทธิภาพการชลประทาน" autocomplete="off" aria-label="คำค้น">
<button class="icon-btn" id="searchClose" aria-label="ปิด"><svg viewBox="0 0 24 24" width="18" height="18" aria-hidden="true"><path d="M6 6l12 12M18 6 6 18" stroke="currentColor" stroke-width="2" stroke-linecap="round"/></svg></button>
</div>
<div class="search-results" id="searchResults"><p class="search-hint">พิมพ์อย่างน้อย 2 ตัวอักษร · ค้นทั้งเล่ม 10 บท</p></div>
</div>
<script src="../js/docs.js" defer></script>
</body>
</html>